Thiết kế sân vườn nhà ống là bài toán ngược với nhà có sân: bạn không tìm chỗ đặt cây cho đẹp, mà tìm chỗ còn ánh sáng và luồng khí để cây sống được. Nhà mặt tiền ba đến bốn mét, dài mười lăm đến hai mươi mét, khoảng giữa gần như không có cửa sổ ăn ra ngoài. Chỗ đó tối, bí, ẩm mốc chân tường, và cũng chính là chỗ cần cây nhất.
Thiết kế sân vườn nhà ống bắt đầu từ đâu: tìm nguồn sáng trước, chọn cây sau
Nhà ống chỉ nhận sáng từ hai đầu và từ trên xuống. Mặt tiền thường bị che bởi mái, ban công, xe cộ; mặt sau nếu có thì đã trổ bếp hoặc sân phơi. Nên phần lớn ánh sáng cho khoảng giữa nhà phải đi từ nóc xuống, qua một khe mở trên mái.
Cây ở đây làm việc, không chỉ để ngắm
Khe mở trên mái tạo hiệu ứng ống khói: khí nóng thoát lên, khí mát bị kéo vào từ cửa trước và cửa sau, nhà đỡ hầm. Cây trồng dưới đó làm mềm luồng sáng gắt buổi trưa và giữ cho mặt sàn quanh khe không nóng rát. Khi thiết kế sân vườn nhà ống, hãy coi cụm cây này là bộ phận của hệ thông gió và ánh sáng gián tiếp, không phải chậu trang trí kê tạm.
Đo điều kiện thật trước khi mua cây
Đứng ở chỗ định đặt cây vào ba thời điểm: sáng, giữa trưa, chiều. Ghi lại có bao nhiêu giờ sáng đủ đọc sách mà không cần bật đèn, và có lúc nào nắng chiếu thẳng vào chậu. Chạm chân tường và mặt sàn xem có ẩm thường xuyên không. Ba quan sát đó quyết định danh sách cây nhiều hơn mọi ảnh tham khảo trên mạng.
Giếng trời: vị trí then chốt của cả phương án
Giếng trời là điểm duy nhất trong nhà ống có sáng từ trên và có luồng khí thẳng đứng, nên gần như mọi phương án thiết kế sân vườn nhà ống đều lấy đây làm trung tâm. Nhưng đây cũng là chỗ khắc nghiệt: sáng gián tiếp phần lớn thời gian, độ ẩm cao, và nếu để hở thì mưa dội thẳng xuống.
Chọn cây chịu sáng gián tiếp, ẩm cao và ít rụng lá
Cây ưa nắng trực tiếp đặt xuống giếng trời sẽ vươn dài, thưa lá rồi tàn dần; nhóm cây rừng dưới tán lại chịu kiểu sáng này rất tốt vì đó đúng là môi trường gốc của chúng. Tiêu chí thứ hai ít ai để ý: chọn loại ít rụng lá, vì dọn lá ở đáy giếng trời khó và lá mục đọng ở khe thoát nước gây tắc.
| Cây cho giếng trời | Nhu cầu sáng | Tưới | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Trầu bà (leo trụ hoặc buông) | Sáng gián tiếp, chịu bóng tốt | Đất khô 2 đốt tay mới tưới | Họ ráy, nhựa gây kích ứng nếu ăn phải |
| Dương xỉ tổ chim | Sáng gián tiếp, tránh nắng trực tiếp | Ưa ẩm đều, không để úng | Rất phù hợp ẩm cao, lá to nên ít rác lá |
| Cau tiểu trâm | Sáng gián tiếp | Giữ ẩm nhẹ, tưới đều | Dáng đứng gọn, hợp góc hẹp |
| Ngũ gia bì | Sáng gián tiếp tới bóng bán phần | Tưới khi mặt đất se lại | Chịu được điều kiện trong nhà, dễ tỉa gọn |
| Lưỡi hổ | Chịu bóng, chịu khô | Thưa, rất dễ úng nếu tưới nhiều | Chọn khi giếng trời tối và bạn hay quên tưới |
| Lan ý | Sáng gián tiếp | Ưa ẩm, rũ lá khi khát | Họ ráy, nhà có trẻ nhỏ và thú nuôi cần cân nhắc |
Trong thiết kế sân vườn nhà ống, bảng trên chia theo hai kiểu giếng trời. Giếng có kính hoặc mái che một phần, sáng nhẹ và ẩm cao thì dương xỉ và trầu bà sống rất bền; giếng sâu, tối, gần như không nắng thì nên lùi về nhóm chịu bóng khỏe như lưỡi hổ và ngũ gia bì. Nhà có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi nên kiểm tra độc tính từng loài trước khi mua; nhóm họ ráy có nhựa gây kích ứng khi ăn phải, và nếu xảy ra sự cố thì liên hệ cơ sở y tế.
Thoát nước và chống thấm: phần không được cắt
Đây là điểm dễ hỏng nhất. Giếng trời hở nhận toàn bộ lượng mưa rơi trên tiết diện của nó, dội tập trung xuống một điểm nhỏ, mạnh hơn nhiều so với mưa trên sân rộng. Nếu đáy giếng chỉ có một lỗ ga nhỏ không lưới chắn rác, chỉ một cơn mưa lớn kèm lá mục là nước tràn ra sàn.
Nguyên tắc tối thiểu: đáy giếng phải có độ dốc thu nước rõ ràng về ga thoát, ga có lưới chắn rác tháo ra vệ sinh được, đường ống thoát tính dư chứ không tính vừa đủ. Nếu trồng cây trực tiếp xuống sàn, bắt buộc làm chống thấm toàn bộ đáy và chân tường giếng trước khi đổ đất, kèm lớp thoát nước dưới đáy bồn. Đất ướt nặng hơn đất khô rất nhiều, nên bồn xây và mảng cây gắn tường cần kiểm tra tải trọng và neo chắc vào kết cấu. Tham khảo thêm cây cảnh khai trương mùa thu và thi công cảnh quan nhà máy khu công nghiệp để có thêm góc nhìn trước khi quyết định.
Đèn chiếu và bơm phun sương ở giếng trời là thiết bị ngoài trời thực sự, vì nước mưa tới được. Dùng thiết bị đúng cấp chống nước, có thiết bị chống giật, và để người có chuyên môn đấu nối; không đi dây tạm rồi bọc băng keo.
Hai vị trí còn lại: khe hẹp bên hông và khoảng cầu thang
Ngoài giếng trời, thiết kế sân vườn nhà ống còn hai chỗ trống mà chủ nhà không nghĩ tới, và cả hai đều làm được vườn nếu chọn đúng cây.
Vườn khe hẹp bên hông nhà
Khe hẹp là dải đất rộng vài chục centimet tới hơn một mét chạy dọc hông nhà, có khi chỉ là khoảng lùi so với tường nhà kế bên. Sáng ở đây đi từ trên xuống theo một dải dọc, nên cây phải dáng đứng, tán không xòe ngang và chịu được bóng bán phần.
| Cây cho khe hẹp | Nhu cầu sáng | Đặc điểm dáng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Trúc quân tử | Bóng bán phần tới nắng nhẹ | Bụi thân thẳng, cao, không xòe ngang | Trồng thành dải, tỉa thân già hàng năm |
| Cau vàng | Bóng bán phần | Bụi đứng, tán vừa | Cần thoát nước tốt, dễ vàng lá nếu úng |
| Dương xỉ | Sáng gián tiếp | Thấp, phủ chân dải | Phù hợp lớp dưới cùng của khe |
| Cỏ lan chi | Sáng gián tiếp | Bụi thấp, buông rủ | Trồng viền hoặc chậu treo dọc tường |
Ở khe hẹp, việc quan trọng hơn cả chọn cây là làm rãnh thu nước dọc theo khe và tránh để đất áp trực tiếp lên tường, vì đất ẩm tì vào tường lâu ngày làm ẩm chân tường và bong sơn phía trong. Trồng trong chậu hoặc bồn có khoảng hở với tường là cách xử lý gọn nhất.
Mảng cây tường ở khoảng cầu thang
Khoảng trống bên cạnh hoặc dưới thang hợp cho mảng cây gắn tường vì nhiều tầng đều thấy. Chọn cây nhẹ, rễ nông, ít rụng lá, và làm chống thấm lớp tường phía sau trước khi lắp giá đỡ. Nhớ tính chỗ nước tưới chảy xuống, nếu không mỗi lần tưới là một lần lau sàn. Ngoài ra, đừng bỏ qua nội dung về chậu xi măng trồng cây ngoài trời.
Sai lầm hay gặp và vài câu hỏi nhanh
Sai lầm phổ biến nhất khi thiết kế sân vườn nhà ống là mua cây theo ảnh chụp ở sân vườn có nắng rồi đặt vào chỗ tối. Cây không chết ngay mà suy dần trong hai ba tháng, nên chủ nhà thường quy cho tưới sai chứ không nghĩ tới sáng. Sai lầm thứ hai là làm mảng cây rồi mới tính thoát nước, sửa lại thì phải đập.
Cây giếng trời có cần đem ra phơi nắng không? Không nên đem cây chịu bóng ra nắng trực tiếp, lá sẽ cháy. Nếu cây thưa lá, hãy tăng sáng gián tiếp hoặc đổi loài chịu bóng hơn.
Trồng chậu hay trồng trực tiếp xuống sàn giếng trời? Chậu linh hoạt và an toàn hơn cho sàn. Trồng trực tiếp cho hiệu quả thị giác tốt hơn nhưng phải làm chống thấm và lớp thoát nước từ đầu.
Có nên đặt hồ nước nhỏ ở giếng trời? Được, nhưng phải có dòng chảy hoặc lọc để nước không đọng sinh muỗi, và nhà có trẻ nhỏ cần nắp che hoặc rào cùng sự giám sát của người lớn khám phá thêm tại quangcanhxanh.vn.
Kết luận
Thiết kế sân vườn nhà ống là chọn ba bốn vị trí có thật rồi chọn cây theo đúng điều kiện của từng vị trí, không phải rải cây khắp nhà. Giếng trời quyết định phần lớn kết quả, và hai thứ giữ cho nó không thành sự cố là thoát nước đủ lớn cùng chống thấm làm trước khi đổ đất. Nhà phố có sân trước là bài toán khác, nghiêng về ranh giới với nhà lân cận, nên đừng mang khung đó vào nhà ống. Một cây bình thường đặt đúng chỗ sẽ sống cùng nhà nhiều năm.
