Thiết kế sân vườn nhà phố gần như luôn bắt đầu từ cùng một thực tế: một dải sân trước rộng vài mét, một khoảng sân sau bằng cái phòng tắm, hoặc chỉ một giếng trời hứng nắng được vài tiếng. Diện tích ít thì còn xoay được bằng bố cục. Ánh sáng bị nhà hai bên và nhà đối diện chắn thì không xoay được bằng ý chí, chỉ xoay được bằng cách chọn cây khác.
Thiết kế sân vườn nhà phố: bài toán thật là diện tích ít và thiếu nắng
Nhà phố liền kề bị kẹp hai bên bởi tường nhà khác, nên phần sân dùng được thường chỉ còn mặt trước và một khoảng phía sau. Chiều rộng cố định theo lô đất, không cách nào nới ra. Vì vậy mọi quyết định về cây và vật liệu phải chấp nhận rằng đây là một dải hẹp, không phải một khu vườn.
Sân trước, sân sau và giếng trời là ba điều kiện khác nhau
Sân trước thường sáng nhất nhưng cũng là chỗ để xe và tiếp khách, nên diện tích trồng được ít hơn diện tích nhìn thấy. Sân sau kín gió hơn, ẩm hơn, và hay bị nhà sau che nắng gần như cả ngày. Giếng trời nhận nắng dội từ trên xuống trong một khung giờ ngắn, phần còn lại là sáng khuếch tán.
Ba chỗ này cần ba nhóm cây khác nhau. Đây là lý do một chậu cây đứng đẹp ở sân trước đem ra sân sau thì rụng lá dần rồi chết, dù người trồng không làm gì sai về tưới.
Đo nắng trước khi đo đất
Ngoài nội dung này, bạn có thể xem thêm cây phong thủy hợp mệnh Thủy và thiết kế cảnh quan nhà hàng để có thêm thông tin tham khảo.
Cách làm đơn giản và không tốn gì: chọn một ngày trời quang, cứ hai tiếng ra ghi lại chỗ nào đang có nắng chiếu trực tiếp. Cuối ngày bạn sẽ biết mỗi vị trí được mấy giờ nắng trực tiếp và giờ nào. Dưới hai đến ba giờ thì phải coi đó là chỗ bóng bán phần, không phải chỗ nắng.
Trong thiết kế sân vườn nhà phố, việc này quan trọng hơn mọi bản vẽ đẹp. Chọn cây theo điều kiện chỗ đặt, không phải theo cây mình thích — đó là thứ quyết định cây sống hay chết sau tháng thứ ba.
Nguyên tắc thiết kế sân vườn nhà phố: đi theo chiều cao
Khi chiều rộng đã hết, phần diện tích còn dư duy nhất là khoảng không phía trên. Cách làm hiệu quả là dồn cây lên cao thay vì dàn ra ngang, để mặt sân trống cho người đi lại.
Cây đứng, kệ tầng, mảng cây tường
Cây dáng đứng cao hơn đầu người chiếm rất ít mặt sân nhưng lấp được khoảng trống thị giác từ tầm mắt lên. Kệ nhiều tầng dọc tường cho phép đặt ba đến bốn hàng chậu nhỏ trên đúng diện tích của một chậu.
Với mảng cây tường và bồn treo, phải hỏi người có chuyên môn về tải trọng và neo giữ trước khi làm, và làm chống thấm mặt tường trước khi đổ giá thể. Đất tưới đủ ẩm nặng hơn đất khô rất nhiều, và nước rỉ sau tường là hỏng cả phần trong nhà chứ không chỉ hỏng cây.
Tường rào và tường nhà là nền cảnh quan có sẵn
Nhà phố có một tài sản mà nhà vườn không có: những mặt tường thẳng đứng, sạch, sát ngay chỗ nhìn. Ốp một phần bằng gỗ hoặc đá, để phần còn lại trơn rồi thả một cây leo kiểm soát được, thế là thiết kế sân vườn nhà phố có nền cảnh quan mà không mất mét vuông nào.
Đừng phủ kín cả mặt tường. Chừa khoảng trống làm nền thì mảng xanh mới nổi lên; phủ hết thì mắt không có chỗ nghỉ và tường cũng khó kiểm tra khi bị ẩm.
Lối đi và đường vào xe không được lấn
Đây là điểm nhiều người làm sai nhất. Nhà phố cần đưa xe vào nhà, nên lối giữa cổng và cửa phải giữ đủ rộng và phẳng, không đặt chậu nhô ra, không làm bồn cây ở khúc quay đầu xe.
Cách xử lý là dồn cây sát hai bên biên, dùng chậu cao và hẹp thay vì chậu bệt loe miệng. Nếu phải chọn giữa một bồn cây đẹp và một lối vào xe thuận, hãy chọn lối vào.
Nhóm cây phù hợp: tán hẹp và chịu bóng bán phần
Hai tiêu chí lọc cây trong thiết kế sân vườn nhà phố là tán không lan ngang và chịu được ít nắng. Bỏ qua một trong hai thì hoặc cây lấn sang nhà bên, hoặc cây rụng lá dần rồi tàn.
| Nhóm cây | Vị trí phù hợp | Nhu cầu sáng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Trúc quân tử | Sát tường rào, hai bên lối đi | Nắng đến bóng bán phần | Mọc bụi, tán hẹp; tỉa bớt thân già cho thoáng |
| Cau kiểng vàng | Sân trước, sân sau, giếng trời | Sáng gián tiếp đến bóng bán phần | Dáng đứng, chiếm ít mặt sàn; ưa ẩm |
| Tùng la hán | Điểm nhấn sân trước, chậu lớn | Nắng nhiều | Lớn chậm, tán kiểm soát được; tốn công tạo hình |
| Thiết mộc lan | Sân sau, hành lang bên | Sáng gián tiếp, bóng bán phần | Thân đứng, ít cành ngang; dễ úng nếu chậu bí nước |
| Ngũ gia bì | Sân sau, chậu dọc tường | Bóng bán phần | Tán gọn, chịu tỉa tốt |
| Dương xỉ các loại | Chân tường ẩm, dưới giếng trời | Bóng, sáng khuếch tán | Cần ẩm đều; cháy lá nếu nắng gắt trực tiếp |
| Lưỡi hổ | Chậu nhỏ, kệ tầng, góc tối | Bóng đến sáng gián tiếp | Ít công chăm; chết vì tưới nhiều chứ không vì tưới ít |
| Hoa giấy | Cổng, giàn nhỏ, mặt tường nắng | Nắng trực tiếp nhiều giờ | Phải tỉa đều, nếu không sẽ phủ tràn |
Bảng trên là điểm khởi đầu, không phải danh sách phải mua hết. Chọn hai đến ba loài cho mỗi vị trí và trồng nhiều cây cùng loài, sân sẽ trông có chủ đích hơn là mỗi thứ một cây. Nhà có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi thì hỏi rõ về độc tính trước khi mua, vì nhiều cây cảnh có nhựa hoặc lá gây kích ứng khi ăn phải; có sự cố thì liên hệ cơ sở y tế.
Nhóm nên tránh trong sân nhà phố
Tránh cây thân gỗ tán rộng như bàng, phượng, me tây — chúng cần đường kính tán cây mà nhà phố không có. Tránh nhóm rễ rất khỏe như sung, đa, si, bồ đề vì rễ đi tìm nước dưới nền và dưới móng tường rào.
Tránh cả cây có gai đặt sát lối đi và cây rụng lá nhiều rơi xuống rãnh thoát nước sân. Sân nhỏ thì lá rụng không tan vào cỏ như ở vườn rộng, mà đọng lại thành việc dọn mỗi ngày.
Ranh giới với nhà lân cận: chuyện có thật, không phải chuyện nhỏ
Cành vươn qua tường và rễ đội nền nhà bên là nguồn tranh chấp thường gặp nhất khi thiết kế sân vườn nhà phố. Khác với nhà vườn, ở đây khoảng cách từ gốc cây tới tường nhà người khác có khi chỉ hơn một mét.
Nên chọn cây kiểm soát được: lớn chậm, tán hẹp, chịu tỉa. Trồng cách tường rào một khoảng để còn chỗ đứng tỉa, và tỉa khi cành mới còn nhỏ chứ đừng chờ tới lúc phải cắt cành lớn. Cắt cành cao hoặc cành lớn thì thuê người có chuyên môn và thiết bị, không tự leo trèo.
Quy định về khoảng cách trồng cây và xử lý cành lấn ranh khác nhau theo địa phương, nên hỏi cơ quan quản lý hoặc ban quản lý khu dân cư thay vì suy đoán.
Vài câu hay được hỏi
Sân sau tối cả ngày thì trồng được gì? Được, nhưng phải chấp nhận nhóm lá xanh chịu bóng và bỏ ý định trồng cây ra hoa. Không có cây nào ra hoa đều trong bóng tối.
Nên làm cỏ tự nhiên cho sân trước không? Nếu sân là chỗ để xe thì không: cỏ chết dưới bánh xe và dưới bóng mái. Lát cứng phần chịu tải, để dải trồng cây ở biên thì bền hơn. Tham khảo thêm về quà tặng cây cảnh ngày 20/10 nếu bạn cần thêm thông tin.
Có nên trồng cây ăn quả trong sân nhà phố? Chỉ nên với cây trồng chậu, kích cỡ nhỏ. Cây ăn quả thân gỗ trưởng thành cần tán và rễ vượt quá sức chứa của một sân hẹp cùng quangcanhxanh.
Kết luận
Thiết kế sân vườn nhà phố là bài toán bố cục trong giới hạn, không phải bài toán mua cây. Đo nắng từng vị trí, dồn cây lên chiều cao, dùng tường sẵn có làm nền, giữ nguyên lối vào xe, rồi mới chọn loài theo đúng điều kiện từng chỗ. Nếu nhà bạn thuộc dạng nhà ống sâu và tối ở giữa thì trọng tâm lại là giếng trời và thông gió — đó là một câu chuyện khác. Còn ở đây, cây tán hẹp và kiểm soát được sẽ giúp bạn giữ hòa khí với nhà bên lâu hơn bất kỳ chi tiết trang trí nào.
