Cây che nắng hướng tây là việc nhiều nhà làm sai ngay từ bước đặt cây, chứ không phải sai ở chỗ chọn loài. Người ta thường mua vài chậu cây tán tròn, kê sát chân tường tây, rồi thắc mắc vì sao phòng vẫn nóng như cũ. Nắng chiều không đi từ trên xuống, nó đi ngang, nên một hàng cây thấp áp tường chỉ che được phần chân tường. Bài này nói về cơ chế trước, rồi mới tới danh sách cây.
Cây che nắng hướng tây khó hơn che nắng hướng khác vì nắng chiếu ngang
Mặt tây là mặt duy nhất nhận nắng vào đúng lúc cả khối nhà đã nóng sẵn từ trưa. Đó là lý do phòng phía tây thường nóng tới tận khuya dù đã đóng kín cửa và bật điều hòa hết công suất.
Nắng chiều gay gắt hơn nắng trưa vì góc chiếu
Buổi trưa mặt trời ở gần đỉnh đầu, tia nắng đập chủ yếu xuống mái và sân. Tường đứng khi đó chỉ nhận nắng ở góc chếch, năng lượng tán ra trên diện tích lớn nên tường không nóng nhanh.
Chiều xuống, mặt trời hạ thấp và tia nắng gần như vuông góc với tường tây. Cả bề mặt tường và toàn bộ ô cửa sổ nhận nắng trực diện trong hai đến ba tiếng liền, kèm theo lượng nắng lọt sâu vào trong phòng vì góc chiếu thấp. Đây chính là thứ mà mái hiên hay ô văng bên trên không chặn được.
Tường tích nhiệt buổi chiều rồi nhả vào nhà buổi tối

Tường gạch và bê tông là khối vật liệu nặng, nóng chậm nhưng nguội cũng chậm. Suốt buổi chiều nó hấp thụ nhiệt và giữ lại trong lòng tường.
Khi trời tắt nắng, khối tường đó bắt đầu nhả nhiệt ra hai phía, trong đó có phía trong nhà. Vì vậy nhiều nhà thấy phòng tây nóng nhất vào khoảng tám, chín giờ tối chứ không phải lúc bốn giờ chiều. Chặn nắng trước khi nó chạm vào tường hiệu quả hơn mọi cách làm mát sau đó.
Vì chiếu ngang nên cây phải cao đủ và đặt đúng chỗ
Muốn chắn một tia nắng đi ngang, vật cản phải nằm trên đường đi của tia nắng đó — nghĩa là cao ít nhất bằng phần tường và ô cửa cần che, và đứng lùi ra một khoảng để tán cây phủ được cả chiều cao đó. Cây cao hai mét trồng sát chân tường ba tầng gần như không đổi được gì.
Cách hình dung đơn giản: chiều muộn, đứng ở vị trí định trồng cây và nhìn về phía mặt trời. Cái gì che được mắt bạn khi bạn ngồi trong phòng đó thì cây phải cao tới đó. Ghi lại khung giờ nắng chiếu mạnh nhất và phần tường bị chiếu, đó là dữ liệu chọn cây.
Ba lớp cây che nắng hướng tây, mỗi lớp làm một việc khác nhau

Để có cái nhìn đầy đủ hơn, mời bạn xem thêm cách chọn kéo cắt tỉa cây và cây để phòng khách hợp phong thủy.
Một cây đơn lẻ ít khi giải quyết trọn vẹn mặt tây. Cách làm bền là chia thành ba lớp theo độ cao, tùy nhà có bao nhiêu chỗ trống thì làm được bấy nhiêu lớp.
Lớp thân gỗ tán rộng, đặt cách tường một khoảng
Đây là lớp làm được nhiều nhất và cũng là lớp cần tính toán nhất. Cây thân gỗ tán tỏa ngang cắt được nắng ở tầm cao, đồng thời không chắn hết gió chiều — bóng cây kèm gió lùa mát hơn hẳn bóng của một tấm che kín.
Khoảng cách tới nhà nên tính theo đường kính tán khi cây trưởng thành, không tính theo bầu cây lúc mua. Với cây tán trung bình, trồng cách tường tối thiểu ba đến bốn mét là hợp lý; cây tán lớn thì cần xa hơn nữa. Trồng gần hơn thì sau vài năm cành cọ vào mái, lá rụng đầy máng nước, và rễ len vào vùng móng.
Lớp giàn leo, bắt buộc có khe thoáng với tường
Giàn leo là giải pháp cho nhà không còn đất trồng cây lớn. Một khung giàn dựng song song mặt tây, cách tường khoảng mười lăm đến ba mươi centimet, tạo ra lớp lá chắn nắng cộng với một khe khí lưu thông giữa lá và tường.
Khe thoáng đó không phải chi tiết trang trí. Cho dây leo bám trực tiếp lên tường thì mặt tường luôn ẩm sau mưa, rêu mọc, sơn bong, và rễ khí của nhiều loài leo bám ăn vào mạch vữa. Dựng giàn rời tường, neo vào kết cấu chắc chắn, còn giúp bạn hạ giàn xuống khi cần sơn sửa.
Lớp bụi cao chắn phần dưới và mặt sân

Phần chân tường và mặt sân trước nó cũng hắt nhiệt lên. Một dải bụi cao một mét rưỡi đến ba mét đặt phía trước xử lý phần này, đồng thời làm dịu vùng nắng phản chiếu từ sân bê tông vào phòng.
Bảng cây chịu nắng gắt dùng cho mặt tây
| Cây | Chiều cao và tán | Chịu nắng gắt | Tốc độ lớn | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Bàng Đài Loan | Cao lớn, tán tầng tỏa ngang rất rộng | Rất tốt | Nhanh | Rễ khỏe, cần cách nhà xa; rụng lá theo mùa khô |
| Bằng lăng | Trung bình, tán tròn vừa | Tốt | Trung bình đến nhanh | Rụng lá mùa khô, hoa và lá cần dọn |
| Muồng hoàng yến | Trung bình, tán thưa thoáng | Tốt | Nhanh | Cành khá giòn, nên tỉa định kỳ |
| Lộc vừng | Vừa, tán rộng vừa phải | Tốt | Chậm đến trung bình | Hoa rụng nhiều, không đặt sát hồ hay lối đi |
| Tre, trúc bụi cao | Bụi cao, dày, thẳng đứng | Tốt | Nhanh | Chọn giống mọc bụi, chắn gốc để thân ngầm không lan |
| Hoa giấy leo giàn | Phủ giàn rộng, cần cắt tỉa | Rất tốt | Nhanh | Ưa khô, có gai; tránh giàn sát lối đi hẹp |
| Sử quân tử | Leo giàn, lá dày kín | Tốt | Nhanh | Cần khung chắc, tỉa gọn hằng năm |
| Cát đằng | Leo giàn, tán lá lớn | Tốt | Rất nhanh | Rất khỏe, dễ lấn sang mái nếu không cắt |
| Trúc quân tử | Bụi cao vừa, dáng thanh | Tốt | Trung bình | Cần đất thoát nước tốt, không chịu úng |
| Dâm bụt | Bụi cao vừa | Tốt | Nhanh | Cắt tỉa thường xuyên để giữ dày |
| Chuỗi ngọc | Bụi cắt hàng rào | Tốt | Nhanh | Quả không dùng để ăn, nhà có trẻ nhỏ nên lưu ý |
Bảng này là điểm khởi đầu, không phải đơn đặt hàng. Ba cột cần đối chiếu với nhà bạn là chiều cao khi trưởng thành, khoảng đất thật còn trống, và mức độ bạn sẵn lòng cắt tỉa. Cây lớn nhanh che nắng sớm nhưng đòi cắt tỉa đều; cây chậm lớn thì ít công chăm hơn nhưng bạn phải chờ vài năm. Nếu quan tâm, bạn cũng có thể tham khảo thêm bài viết về thiết kế lối đi sân vườn.
Nên tránh gì và những lỗi hay gặp ở mặt tây
Nhóm cây bóng mát thân gỗ rất lớn không nên đặt trong sân nhỏ dù chúng che nắng giỏi. Rễ khỏe đội gạch, nứt sân, tìm vào chân móng và hệ thoát nước; cành lớn gãy trong mưa gió là rủi ro thật với mái và cửa kính.
Cau và các cây tán tập trung ở đỉnh ngọn trông rất phù hợp mặt tiền nhưng che nắng ngang kém, vì thân trơ và tán quá cao. Cây ưa bóng bán phần như các loại lá to trong nhà đem ra hứng nắng chiều thì cháy lá trong vài ngày.
Ba lỗi lặp lại nhiều nhất: trồng sát tường cho đỡ chiếm sân, chọn cây theo cây mình thích thay vì theo lượng nắng chỗ đó, và bỏ qua khoảng cách tới móng cùng đường ống. Nếu phải tỉa cành lớn hoặc làm việc trên mái, nên thuê người có chuyên môn và thiết bị thay vì tự leo.
Chăm cây mặt tây trong năm đầu
Cây mới trồng ở mặt tây mất nước rất nhanh vì nắng chiều cộng gió. Kiểm tra bằng cách chọc ngón tay xuống đất hai đốt: còn ẩm mát thì chưa cần tưới, khô rời thì tưới đẫm một lần cho nước ngấm sâu, hơn là rưới nhẹ mỗi ngày.
Phủ một lớp vỏ trấu, xơ dừa hay lá khô quanh gốc giúp giữ ẩm và hạ nhiệt mặt đất. Với cây trồng chậu ngoài mặt tây, chậu tối màu đặt trên bê tông nóng đến mức luộc rễ, nên kê chậu lên chân và chọn chậu dày. Giá thể trong chậu phải tơi thoáng và mọi chậu đều phải có lỗ ở đáy.
Năm đầu tập trung vào cắm cọc chống nghiêng, tưới đúng và tạo dáng tán theo hướng bạn cần che. Tỉa bớt cành mọc về phía tường, giữ lại cành hướng ra ngoài, để tán mở đúng chỗ đón nắng.
Kết luận
Cây che nắng hướng tây chỉ có tác dụng khi ba yếu tố khớp nhau: cây chịu nắng thật, cao đủ để cắt tia nắng chiều, và đứng cách tường một khoảng an toàn cho móng, mái và mặt tường. Bỏ một trong ba thì kết quả là một cái cây đẹp bên tường vẫn nóng tại quangcanhxanh.vn.
Trước khi ra vườn cây, hãy dành một buổi chiều đo lại chỗ mình định trồng: nắng chiếu từ mấy giờ, phần tường nào bị chiếu, còn bao nhiêu mét đất tính từ chân tường. Chọn cây theo điều kiện chỗ đặt là cách duy nhất để cây sống lâu và làm đúng việc bạn cần. Cây che nắng hướng tây tính đúng ngay từ đầu sẽ mát dần theo từng năm, thay vì thành việc phải làm lại.
