Hoa đào là thứ nhiều gia đình miền Bắc phải có trong nhà mới thấy Tết thật sự về, nhưng mua được một cành ưng ý rồi giữ nó nở đúng dịp lại là chuyện khác hẳn. Bài này đi qua những gì người chơi đào lâu năm thường để ý: nhận ra từng dạng đào, chọn cành và chọn gốc, vì sao đào nở sớm hay muộn, làm gì để kéo hoa về đúng lúc, và vài kinh nghiệm giữ cành cắm bình được lâu.
Hoa đào và cái Tết miền Bắc
Vì sao người miền Bắc chuộng đào ngày Tết
Đào có tên khoa học là Prunus persica, cùng chi Prunus với mận và anh đào. Cây rụng lá vào mùa đông, cành trơ trụi, rồi khi trời chuyển xuân thì nụ bung ra trước hoặc cùng lúc với lộc non. Chính nhịp ấy làm hoa đào hợp với khí hậu miền Bắc: có một mùa lạnh thật sự để cây nghỉ, rồi nở vào quãng giáp Tết. Ở miền Nam nắng nóng quanh năm, đào khó giữ được nhịp này, nên người ta chơi mai vàng, và câu “Bắc đào, Nam mai” thành cách nói quen.
Về ý nghĩa, theo quan niệm dân gian, đào thường được hiểu là biểu tượng của sinh sôi, của sức sống mới sau mùa đông dài. Tương truyền cây đào có sức xua đuổi điều xấu, nên ngày trước nhiều nhà cắm cành đào hay treo cành đào trước cửa để mong một năm yên ổn. Sắc hồng, sắc đỏ của hoa đào cũng được nhiều người chọn vì cảm giác ấm áp, hợp không khí sum họp. Đó là quan niệm đẹp để giữ, còn cành có tươi lâu hay không thì tùy vào cách bạn chọn và chăm.
Các dạng đào hay gặp ngày Tết
Hoa đào ngày Tết không chỉ có một kiểu. Tên gọi mỗi nơi mỗi khác, nhưng người chơi thường chia theo màu và số cánh:
- Đào phai: hoa cánh đơn hoặc hơi kép, màu hồng nhạt pha trắng, nhìn mộc và thanh. Nhiều người chơi lâu năm thích đào phai vì dáng cành tự nhiên, hoa không quá rực.
- Đào bích: hoa nhiều cánh, màu đỏ thắm đậm, thường được chọn làm điểm nhấn phòng khách.
- Đào trắng: ít gặp hơn, hoa trắng, hợp người thích vẻ nhã nhặn.
- Đào rừng vùng cao: hoa nhỏ, cánh mỏng, nở theo khí hậu núi, mang nét hoang dã.
Ngoài ra còn những dạng được lai tạo cho hoa to hoặc dáng lạ. Đừng quá bám vào cái tên người bán gọi, hãy nhìn hoa, nhìn nụ và dáng cành rồi mới quyết.
Phân biệt nhanh với anh đào, mận và mai
Anh đào gắn với mùa xuân Nhật Bản, hoa thường mọc thành chùm có cuống dài rủ xuống. Hoa mận vùng cao chủ yếu màu trắng, cánh nhỏ, nở thành đám dày trắng xóa trên cành. Mai vàng của miền Nam thì khác hẳn, hoa vàng và không cùng chi với đào. Muốn đi sâu từng loại thì nên đọc bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ một mẹo: hoa đào gần như ngồi thẳng trên cành, cuống rất ngắn.
Chọn cành đào cắm Tết như người chơi lâu năm
Nhìn nụ và lộc trước, nhìn hoa sau
Sai lầm phổ biến nhất của người mới là mua cành hoa đào đã nở nhiều nhất. Cành ấy đẹp ở chợ, nhưng về nhà chẳng bao lâu là rụng, đúng lúc khách đến thì chỉ còn đế hoa. Khi chọn cành đào, hãy để ý số nụ và độ mập của nụ: nụ căng, lớp vỏ ngoài đã hé chút màu là nụ đang chuẩn bị nở; nụ nhỏ, khô, sẫm màu thì nhiều khả năng sẽ không bung.
Lộc non cũng quan trọng không kém. Một cành có lộc xanh nhú xen giữa nụ thường là cành khỏe, hoa nở ra kèm lá non trông tươi và có sức sống hơn. Theo quan niệm, cành nhiều lộc còn được hiểu là năm mới nhiều may mắn, nhưng lý do thực tế hơn là cành có lộc cho thấy nó còn đủ sức nuôi hoa.
Kiểm tra vỏ cành và vết cắt
Trước khi trả lời người bán, hãy cầm cành lên xoay một vòng và kiểm tra mấy điểm sau:
- Vỏ cành bóng, màu tươi, bấm nhẹ không thấy nhăn khô.
- Vết cắt ở gốc còn ẩm, chưa thâm đen.
- Các nhánh nhỏ còn dẻo, không gãy giập.
- Nụ phân bố đều, không dồn hết vào một phía.
Cành đã khô vỏ, vết cắt sẫm màu thường là cành cắt từ lâu, mạch dẫn nước đã bị tắc, về nhà cắm nước cũng khó hút. Người bán tử tế không phiền chuyện bạn ngắm kỹ.
Chọn cành hợp với không gian
Cành to sum suê rất ấn tượng ở chợ, nhưng đặt vào phòng khách nhỏ thì vướng víu và che hết ánh sáng. Hãy ước lượng chỗ đặt trước khi đi mua: góc phòng cao rộng hợp cành lớn, xòe tán; kệ thấp hay bàn nhỏ hợp cành gọn có dáng nghiêng. Cành có thế đẹp, nhánh phân tầng thoáng thường dễ nhìn hơn cành dày nụ mà rối.
Chọn gốc đào thế và đào chậu
Gốc đào khác cành đào ở chỗ nào
Gốc đào thế là cả cây, còn rễ và bầu đất, được người trồng uốn tỉa tạo dáng qua nhiều mùa. Ưu điểm là hoa nở từ từ, giữ được lâu hơn cành cắt, và nếu chăm tốt thì sau Tết có thể nuôi cây cho mùa sau. Đổi lại, gốc đào nặng, cần chỗ đặt rộng, cần tưới và nhìn ngó hằng ngày chứ không chỉ thay nước như cành.
Nhìn dáng, nhìn rễ, nhìn bầu đất
- Dáng: thân có thế vững, gốc bám chắc, cành phân bố cân, không có vết cưa thô lộ liễu.
- Bầu đất: chắc, ẩm vừa, không nứt toác, thân không lung lay khi lay nhẹ. Bầu lỏng lẻo là dấu hiệu cây mới bứng, rễ còn yếu.
- Nụ: nhiều, mập, đều khắp tán, có lộc xen kẽ.
- Thân: không có lỗ đục, không có nhiều chỗ chảy nhựa.
Chảy nhựa ít ở vết cắt tỉa là bình thường. Nhưng nhựa rỉ ra thành cục ở nhiều chỗ trên thân có thể là dấu hiệu cây bị sâu đục hoặc bị tổn thương, nên tránh.
Những câu nên hỏi người bán
Người bán là người nắm rõ cây nhất trong quãng cuối năm, nên đừng ngại hỏi:
- Cây đã ở trong chậu lâu chưa, hay mới bứng từ ruộng lên? Cây quen chậu thường ít sốc hơn.
- Cây đã được tuốt lá chưa, và theo người bán thì nụ đang đi sớm hay muộn so với Tết?
- Nên đặt cây trong nhà hay ngoài hiên, chỗ nhiều nắng hay chỗ râm?
Câu trả lời giúp bạn biết ngay từ đầu nên đẩy cây ấm lên hay giữ mát lại.
Giữ hoa đào nở đúng Tết
Vì sao đào nở sớm hay muộn
Đào phản ứng rất nhạy với thời tiết. Người trồng thường tuốt lá từ sớm để cây dồn sức nuôi nụ, rồi dựa vào thời tiết từng năm mà tính toán. Năm nào cuối đông nồm ấm kéo dài, nụ bung sớm; năm rét đậm, nụ co lại, đứng im. Vì vậy chuyện giữ đào nở đúng Tết không có công thức cố định, chỉ có quan sát nụ mỗi ngày và điều chỉnh.
Nguyên lý rất đơn giản: ấm và sáng thì nụ đi nhanh, mát và râm thì nụ đi chậm. Nước cũng góp phần, đủ ẩm thì cây có sức bung, khô quá thì nụ chững lại. Mọi mẹo dân gian về đào cuối cùng đều xoay quanh ba yếu tố này.
Khi nụ còn chậm
- Đưa cây hoặc cành ra chỗ sáng, ấm hơn, tránh gió lùa.
- Với gốc đào, tưới nước ấm vừa tay vào gốc để rễ hoạt động mạnh hơn.
- Với cành, thay nước ấm và cắt lại gốc cho mạch thông.
- Có nhà dùng đèn sưởi chiếu nhẹ ban đêm; cách này phải để đèn cách xa cành, tránh làm khô nụ.
Đừng dồn mọi cách cùng lúc và đẩy quá mạnh. Nụ bị ép nở gấp thường cho hoa nhỏ, cánh mỏng và tàn nhanh, mất đúng cái vẻ đẹp mà bạn chờ.
Khi nụ đi quá nhanh
- Đưa vào chỗ mát, râm, tránh nắng chiếu trực tiếp.
- Với gốc đào, giảm tưới, để mặt đất hơi se.
- Với cành, thay nước mát, đặt xa bếp, máy sưởi và đèn nóng.
Những biện pháp sâu hơn như khía vỏ hay tác động vào rễ là việc của người trồng có nghề, làm sai dễ khiến cây suy. Ở nhà chỉ nên điều chỉnh bằng vị trí, ánh sáng và nước. Bảng dưới đây gom lại các tình huống hay gặp:
| Tình trạng | Nguyên nhân thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Nụ đứng im, không lớn | Trời rét, chỗ đặt râm và lạnh | Chuyển chỗ ấm sáng, tưới hoặc thay nước ấm |
| Nụ bung sớm hàng loạt | Nồm ấm, đặt gần nguồn nhiệt | Chuyển chỗ mát, râm, giảm tưới |
| Nụ teo, rụng khi chưa nở | Cành mất nước, gốc cắt bị tắc | Cắt lại gốc, thay nước sạch |
| Hoa nở nhưng nhanh tàn | Phòng khô nóng, gió điều hòa thổi thẳng | Tránh luồng gió, đặt chỗ thoáng mát |
| Lá vàng úa trên gốc đào chậu | Úng nước hoặc bầu đất khô kiệt | Thử đất bằng tay rồi điều chỉnh tưới |
Bên cạnh đó, bạn nên xem thêm thông tin về loài hoa gắn liền với Tết Việt, hoa mai và bài viết về mai hoa dang.
Giữ cành đào cắm bình tươi lâu
Xử lý gốc cành trước khi cắm
Cành vừa mua về nên được cắt lại gốc, cắt vát để tăng diện tích hút nước. Nhiều nhà còn hơ sơ phần gốc vừa cắt hoặc nhúng nhanh vào nước nóng, với lý giải là để nhựa không trào ra bịt mạch. Bóc bớt lớp vỏ ở đoạn ngâm nước cũng là cách nhiều người làm. Cách nào cũng là kinh nghiệm dân gian, quan trọng nhất vẫn là vết cắt mới, sạch và gốc luôn ngập nước.
Chọn bình và chỗ đặt
Khi cắm bình, hãy chọn bình nặng, đủ sâu để giữ cành đứng vững; cành to dễ đổ nên chèn gốc bằng sỏi hoặc đế chắc. Chỗ đặt nên thoáng, có ánh sáng tự nhiên, tránh luồng gió điều hòa thổi thẳng và tránh xa bếp. Phòng quá khô nóng làm hoa đào nở rộ một lượt rồi rụng sớm, còn chỗ mát vừa phải giữ cho nụ nở dần, kéo dài được cả dịp Tết.
Thay nước và những lỗi hay gặp
Nước trong bình đục hoặc có mùi là lúc cần thay, kèm cắt lại một chút gốc. Đừng phun nước lên hoa đang nở vì cánh dễ thâm, nhưng có thể phun nhẹ lên nụ và lộc khi trời hanh khô. Những lỗi làm cành tàn sớm thường gặp:
- Đặt cành sát cửa sổ nắng gắt hoặc gần bếp.
- Để nước cạn dưới mức gốc cành.
- Treo quá nhiều đồ trang trí nặng làm gãy nhánh nhỏ.
- Quấn dây đèn nóng sát nụ và hoa.
Lời kết: chơi đào là chơi với thời tiết
Một cành hoa đào đẹp không nằm ở chỗ to hay nhiều hoa nhất chợ, mà ở chỗ nó còn tươi khi cả nhà quây quần. Hãy chọn cành nhiều nụ mập, có lộc, vỏ tươi; chọn gốc có bầu chắc và dáng hợp nhà; rồi dõi theo nụ từng ngày để điều chỉnh ấm mát. Năm nào thời tiết thất thường, đào có thể nở lệch đôi chút, và đó cũng là một phần của thú chơi đào miền Bắc cùng chăm sóc cây cảnh.
Sau Tết, cành cắt nên bỏ khi hoa đã tàn. Gốc đào chậu thì tỉa bớt cành hoa tàn, đặt ra chỗ nhiều nắng và chăm như cây vườn để cây hồi sức. Giữ được một gốc đào qua năm không dễ, nhưng đó là niềm vui riêng dành cho người kiên nhẫn.
