Hoa anh đào là loài hoa người ta nghĩ tới đầu tiên khi nhắc đến mùa xuân Nhật Bản, nhưng ở Việt Nam cái tên này lại hay bị gọi lẫn cho cả hoa đào ngày Tết lẫn mai anh đào trên cao nguyên. Bài này giúp bạn hiểu anh đào Nhật là cây gì, vì sao nó được coi trọng trong văn hóa Nhật, và quan trọng nhất là cách nhìn cuống, cánh, vỏ thân để không nhầm ba loại hoa hồng phấn này với nhau. Cuối bài là vài điều nên biết nếu bạn định mua một cây anh đào về trồng.
Hoa anh đào là gì và vì sao gắn với Nhật Bản
Người Nhật gọi anh đào là sakura. Trong tiếng Việt, tên anh đào thường dùng để chỉ nhóm cây anh đào trồng lấy hoa, kiểu những hàng cây phủ kín hoa hồng nhạt hoặc trắng dọc bờ sông, công viên, sân đền chùa mà bạn hay thấy trong ảnh. Đó là cây thân gỗ rụng lá, mùa đông trơ cành, sang xuân bung hoa gần như cùng lúc trên khắp tán trước khi lá non kịp mọc dày. Chính khoảnh khắc cả hàng cây đổi màu trong một thời gian rất ngắn ấy làm nên hình ảnh quen thuộc đến mức gần như đồng nghĩa với nước Nhật.
Nhận dạng một cây anh đào đang nở
Nếu đứng gần một cành hoa anh đào Nhật, bạn sẽ thấy vài đặc điểm khá ổn định:
- Hoa mọc thành chùm nhỏ, mỗi bông treo trên một cuống mảnh và khá dài, nên chùm hoa trông lơ lửng, đung đưa theo gió.
- Đầu mỗi cánh hoa thường có một vết khía nhỏ, như ai lấy kéo cắt hụt một nhát. Đây là dấu hiệu dễ nhớ nhất.
- Màu phổ biến là trắng ánh hồng đến hồng phấn; có loại cánh đơn, có loại cánh kép xếp nhiều lớp như bông hồng nhỏ.
- Vỏ thân nâu xám hoặc nâu đỏ, hơi bóng, có những vệt nằm ngang chạy vòng quanh thân.
Anh đào, đào và mận cùng một chi
Về mặt thực vật, anh đào, đào và mận đều thuộc chi Prunus; riêng đào có tên khoa học là Prunus persica. Cùng chi nên chúng giống nhau ở nhiều điểm: đều là cây rụng lá, hoa có cấu tạo na ná nhau, đều nở quanh quãng cuối đông sang xuân. Đây cũng là lý do người không quen rất dễ gọi lẫn. Thêm một điều ít người để ý: cây anh đào trồng ngắm hoa và cây anh đào trồng lấy quả thường là những dòng cây khác nhau, người chơi hoa cảnh hầu như không kỳ vọng gì vào quả.
Mùa hoa ngắn và tục ngắm hoa
Anh đào gắn với mùa hoa xuân ở Nhật, và mùa ấy thường rất ngắn: hoa nở rộ rồi rụng nhanh, gặp mưa gió thì càng chóng tàn. Vì thế người Nhật có thói quen theo dõi hoa nở dần từ vùng ấm lên vùng lạnh, và tục rủ nhau ra công viên trải bạt ngồi dưới gốc cây ăn uống, trò chuyện, gọi là hanami.
Ý nghĩa của hoa anh đào trong văn hóa Nhật
Vẻ đẹp chóng tàn
Ý nghĩa được nhắc nhiều nhất của anh đào là sự ngắn ngủi, và cũng như mọi ý nghĩa hoa khác, đó là quan niệm. Hoa nở rực rỡ rồi rơi khi còn đang đẹp, nên thường được hiểu như lời nhắc rằng cái đẹp và đời người đều không kéo dài mãi, cần trân trọng lúc đang có. Cách hiểu này gần với tinh thần vô thường trong Phật giáo, và xuất hiện nhiều trong văn chương, hội họa Nhật. Nói cách khác, người ta ngắm anh đào không chỉ vì hoa đẹp, mà còn vì biết nó sắp rụng.
Khởi đầu mới và tình hữu nghị
Vì nở đúng vào lúc chuyển mùa, anh đào còn thường được hiểu là biểu tượng của khởi đầu mới: một năm học mới, một công việc mới, một giai đoạn mới trong đời. Ra khỏi nước Nhật, hình ảnh hoa anh đào hay được dùng như biểu tượng của chính nước Nhật và của tình hữu nghị, khi cây anh đào được mang đi trồng ở nhiều thành phố trên thế giới.
Khi người Việt dùng hình ảnh anh đào
Ở Việt Nam, anh đào chủ yếu đến với mọi người qua ảnh du lịch, phim ảnh và đồ trang trí, nên ý nghĩa thường được hiểu khá rộng: lãng mạn, tươi mới, mùa xuân. Nên tách bạch nó với đào Tết, vốn mang quan niệm riêng của người Việt về xua điều xấu, đón may mắn đầu năm. Hai loài nhìn thoáng qua thì giống nhau, nhưng chỗ đứng trong đời sống thì khác hẳn.
Phân biệt hoa anh đào với đào Việt
Đây là chỗ ảnh trên mạng hay gắn nhầm nhất. Không ít ảnh cành đào Tết được chú thích là anh đào, và ngược lại. Thật ra chỉ cần nhìn kỹ vài chi tiết là phân biệt được, không cần kiến thức thực vật gì nhiều.
Nhìn vào cuống hoa
Đây là khác biệt dễ thấy nhất. Hoa đào Việt gần như dính sát vào cành, cuống hoa rất ngắn, mỗi mắt thường chỉ một hai bông, nên cành đào nở trông như được đính hoa dọc theo thân cành. Anh đào thì ngược lại, hoa treo trên cuống dài, mọc thành chùm và rủ nhẹ khỏi cành. Chụp từ xa có khi giống nhau, nhưng cầm cành lên tay thì khác biệt rất rõ.
Nhìn vào cánh hoa và màu sắc
Cánh hoa đào tròn đầu hoặc hơi nhọn, không có vết khía, trong khi phần lớn anh đào có khía nhỏ ở đầu cánh. Đào Tết miền Bắc thường hồng đậm hơn, có loại hồng thắm, có loại phai nhạt dần khi nở bung; anh đào Nhật hay gặp nhất là hồng rất nhạt, gần như trắng. Tuy vậy, màu chỉ để tham khảo, vì cả hai đều có nhiều dạng màu khác nhau.
Nhìn vào thân, lá và mùa nở
Vỏ thân anh đào bóng và có các vệt ngang khá rõ, còn thân đào sần hơn, ít thấy vệt ngang như vậy. Lá đào thuôn dài và hẹp; lá anh đào bầu hơn, mép có răng cưa. Về mùa, đào ở ta gắn với Tết Nguyên đán ở miền Bắc, còn anh đào gắn với mùa xuân Nhật Bản. Nếu ai đó khoe “anh đào nở ngay dịp Tết” ở đồng bằng Bắc Bộ, nhiều khả năng đó là một cây đào được gọi nhầm tên. Một vài bài liên quan có thể giúp ích cho bạn là thông tin về gieo hoa Tết bắt đầu từ tháng mấy, thông tin về loài hoa gắn liền với Tết Việt và bài viết về hoa mai.
Mai anh đào, cái tên dễ gây nhầm nhất
Nếu đào và anh đào nhầm vì giống nhau, thì mai anh đào nhầm vì chính cái tên của nó. Một chữ “mai”, một chữ “anh đào”, ghép lại thành tên của một loài khác hẳn cả hai.
Mai anh đào là cây gì
Mai anh đào là tên người Việt gọi một loài anh đào quen với khí hậu vùng núi châu Á, mọc và được trồng nhiều ở vùng cao có khí hậu mát, nổi tiếng nhất là Đà Lạt. Cây nở hoa vào mùa khô, quãng cuối năm sang đầu năm, nhuộm hồng nhiều con dốc và đồi thông. Nó không phải mai vàng của miền Nam, cũng không phải loài anh đào nở mùa xuân ở Nhật. Gọi mai anh đào là anh đào của Việt Nam thì có phần đúng theo nghĩa cùng nhóm cây, nhưng gọi nó là sakura thì không chính xác.
Cách nhận ra mai anh đào
- Hoa thường hồng đậm hơn anh đào Nhật, có khi ngả hồng tím.
- Bông hoa hay rủ xuống, cánh khép lại hơi giống cái chuông nhỏ, ít khi mở phẳng như anh đào Nhật.
- Cây thường trút gần hết lá rồi mới nở rộ, nên lúc đẹp nhất cả tán chỉ thấy hoa trên cành trơ.
- Mùa nở rơi vào mùa khô cuối năm ở vùng cao, khác với mùa xuân của anh đào Nhật.
Vì vậy, nếu bạn thấy ảnh gắn chú thích “hoa anh đào ở Việt Nam” chụp vào dịp gần Tết trên cao nguyên, khả năng lớn đó là mai anh đào.
Bảng so sánh nhanh ba loại
| Đặc điểm | Anh đào Nhật | Đào Việt | Mai anh đào |
|---|---|---|---|
| Cuống hoa | Dài, hoa treo thành chùm | Rất ngắn, hoa sát cành | Có cuống, hoa hay rủ xuống |
| Đầu cánh hoa | Thường có khía nhỏ | Tròn, không khía | Cánh khép như hình chuông |
| Màu thường gặp | Hồng rất nhạt đến trắng | Hồng đến hồng thắm | Hồng đậm, có khi ngả tím |
| Vỏ thân | Bóng, vệt ngang rõ | Sần, ít vệt ngang | Có vệt ngang |
| Mùa nở | Mùa xuân Nhật Bản | Quanh Tết, miền Bắc | Mùa khô cuối năm, vùng cao |
| Ý nghĩa hay gặp | Vẻ đẹp ngắn ngủi, khởi đầu mới | Đón năm mới, may mắn đầu xuân | Mùa xuân cao nguyên |
Trồng hoa anh đào ở Việt Nam có được không
Câu hỏi này gặp rất nhiều, và câu trả lời thật lòng là: được, nhưng khó, và khó nhất là chuyện ra hoa chứ không phải chuyện sống.
Vì sao anh đào Nhật khó ra hoa ở nơi nóng
Anh đào Nhật cần một mùa đông lạnh thật sự để nghỉ rồi mới hình thành mầm hoa. Ở vùng nóng ẩm quanh năm, cây có thể sống, ra lá, nhưng hoa thưa, lệch mùa hoặc không nở. Đây là nguyên lý chung của nhiều cây ôn đới rụng lá chứ không riêng anh đào. Ở nước ta đã có những đợt trồng thử ở vài vùng núi cao và vài đô thị, kết quả nhìn chung không đều; cây sống được chưa chắc đã cho hoa đẹp như ở Nhật.
Nếu vẫn muốn thử trồng
Nếu bạn ở vùng cao có mùa đông lạnh rõ rệt, việc thử trồng có cơ sở hơn nhiều. Vài nguyên lý nên giữ:
- Chọn chỗ nhiều nắng, thoáng gió, tránh nơi đọng nước, vì rễ anh đào không chịu được úng.
- Đất tơi, thoát nước tốt; trồng chậu thì chậu phải có lỗ thoát và giá thể không bết dính.
- Tưới khi mặt đất đã khô; mùa cây rụng lá thì giảm hẳn, vì lúc đó cây gần như nghỉ.
- Cắt tỉa nhẹ, chỉ bỏ cành khô, cành đan chéo; anh đào không ưa bị cắt mạnh, vết cắt lớn dễ bị nấm.
Ở đồng bằng miền Bắc, mùa đông có lạnh nhưng ngắn và thất thường, nên cây có khi chỉ ra vài đợt hoa lác đác. Ở miền Nam nóng quanh năm, nếu mục đích là có hoa thì nên cân nhắc lại, chọn một loài hoa hợp khí hậu sẽ đỡ thất vọng hơn.
Cảnh giác với cây gắn mác anh đào
Vì cái tên nghe hấp dẫn, không ít cây được bán dưới mác “anh đào Nhật” nhưng thực chất là cây khác: có khi là đào, có khi là mai anh đào, có khi là loài khác hẳn. Trước khi mua, hãy hỏi rõ cây đã từng ra hoa ở vùng khí hậu giống nơi bạn ở chưa, và tự nhìn vỏ thân, mầm lá. Cành “hoa anh đào” bằng vải, bằng nhựa dùng trang trí cũng rất phổ biến, đẹp và tiện, nhưng đừng để ảnh của chúng đánh lừa khi bạn xem ảnh cây thật xem thêm tại quangcanhxanh.
Lời kết
Hoa anh đào đẹp một phần vì nó ngắn ngủi, một phần vì những câu chuyện văn hóa người Nhật gửi vào đó. Khi đã quen nhìn cuống hoa, đầu cánh và vỏ thân, bạn sẽ không còn nhầm anh đào Nhật với đào Tết miền Bắc hay mai anh đào trên cao nguyên, vì mỗi loài có mùa và chỗ đứng riêng. Nếu muốn trồng, hãy để khí hậu nơi mình ở quyết định trước rồi mới đến sở thích; một cây hợp đất hợp trời nở đều mỗi năm vẫn đáng giá hơn một cây mang tên đẹp mà không ra hoa.
