Thiết kế vườn thảo mộc tại nhà thất bại phần lớn không phải vì cây khó trồng, mà vì khay thảo mộc bị đặt sai chỗ. Thảo mộc là cây gia vị và cây hương: mỗi lần chỉ hái vài ngọn, nhưng hái gần như hằng ngày. Một khay đẹp nằm ở cuối sân thì sau hai tuần bạn lại ra chợ mua rau thơm, còn cây thì lụi vì không ai nhớ tưới. Bài này nói về chỗ đặt, về hai nhóm thảo mộc có chế độ tưới trái ngược nhau, và cách hái để cây ra thêm chồi.
Thiết kế vườn thảo mộc tại nhà: chỗ đặt là nguyên tắc quan trọng nhất
Câu trả lời ngắn: đặt càng gần bếp càng tốt, gần tới mức với tay được trong lúc đang nấu. Đây không phải chuyện tiện nghi mà là chuyện cây có được dùng và được chăm hay không. Vườn rau ăn lá thu hoạch mỗi tuần một lần vẫn ổn, còn thảo mộc thì khác hẳn về nhịp sử dụng.
Khoảng cách từ bếp quyết định tần suất hái
Hãy tưởng tượng đúng động tác thật: đang xào dở, cần một nắm húng quế. Nếu khay nằm ngay cửa sổ bếp hoặc ban công liền bếp, bạn hái. Nếu phải xuống cầu thang, mở cửa, xỏ dép ra cuối sân, bạn sẽ bỏ qua và món ăn thiếu thứ đó.
Đi kèm chuyện hái là chuyện tưới. Cây trong khay cạn cần được nhìn mỗi ngày, và người ta chỉ nhìn thứ nằm trong đường đi hằng ngày của mình.
Hai điều kiện phải cùng thỏa khi thiết kế vườn thảo mộc tại nhà
Không phải cứ gần bếp là đặt được. Chỗ đặt cần đủ sáng và thoát nước tốt. Đa số thảo mộc muốn ít nhất ba tới bốn giờ nắng trực tiếp mỗi ngày; dưới mức đó cây vẫn sống nhưng thân vươn dài, lá mỏng và nhạt mùi.
Cách kiểm tra rẻ nhất là ngồi quan sát chỗ dự định đặt trong một ngày trời quang, ghi lại nắng tới lúc mấy giờ và tắt lúc mấy giờ. Nắng buổi sáng tốt hơn nắng chiều gay gắt vì cây ít cháy lá.
Khi quanh bếp không có chỗ nào đủ sáng
Trường hợp này rất phổ biến ở nhà phố. Đừng cố trồng nhóm ưa nắng ở nơi tối, vì cây sẽ èo uột rồi chết dần và bạn kết luận sai rằng mình không có tay trồng cây. Hãy đổi danh mục cây thay vì đổi chỗ đặt: chọn nhóm chịu bóng bán phần như tía tô, lá lốt, húng lủi, hành lá.
Hai nhóm thảo mộc quen dùng và chế độ chăm trái ngược nhau
Bước thứ hai của việc thiết kế vườn thảo mộc tại nhà là chia nhóm. Hầu hết người mới hỏng việc ở đây: gom tất cả vào một khay dài cho gọn mắt, rồi tưới đều tay cả khay. Kết quả là một nửa úng, một nửa khô. Hai nhóm dưới đây không cùng chế độ tưới nên không nên trồng chung một khay.
Nhóm ưa nắng, thoáng gió, kỵ mưa dầm
Nhóm này gồm các loại lá nhỏ, lá hơi bạc và thơm hắc như hương thảo, xô thơm, húng tây, kinh giới tây. Gốc gác của chúng là vùng khô nắng, nên chịu được nắng gắt và chịu được khô, nhưng gặp mưa dầm nhiều ngày thì rễ thối rất nhanh.
Với nhóm này, hai việc quan trọng nhất là giá thể thật tơi thoáng và mái che mưa. Trộn thêm trấu hun hoặc xơ dừa đã xả chát để nước đi qua nhanh, và không đặt chậu vào đĩa hứng nước đọng. Mùa mưa miền Nam là giai đoạn khó nhất của nhóm này. Bên cạnh đó, đừng bỏ qua các bài viết về thiết kế sân vườn quận 7 và thiết kế sân vườn quán cafe sân vườn để hiểu rõ hơn.
Nhóm rau thơm Việt chịu ẩm và bóng bán phần
Nhóm quen thuộc hơn: húng quế, tía tô, kinh giới, rau răm, ngò gai, húng lủi, bạc hà, lá lốt, hành lá. Chúng ưa đất giữ ẩm, không thích khô kiệt giữa hai lần tưới, và nhiều loại vẫn xanh tốt dưới nắng nửa buổi.
Nhóm này cần khay sâu hơn một chút để đất không nóng và khô quá nhanh. Riêng bạc hà và húng lủi bò lan rất khỏe nên trồng chậu riêng, kẻo chiếm hết khay của cây khác. Sả cũng nên đứng riêng vì bụi lớn và rễ chật.
| Nhóm | Cây quen dùng | Nắng | Nước | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Ưa nắng, kỵ mưa dầm | Hương thảo, xô thơm, húng tây | Nắng trực tiếp nhiều giờ | Chờ khô mặt đất mới tưới | Cần che mưa |
| Rau thơm Việt chịu ẩm | Húng quế, tía tô, kinh giới, rau răm | Nắng nửa buổi | Giữ ẩm đều | Khay sâu hơn |
| Bò lan, cần chậu riêng | Húng lủi, bạc hà, lá lốt | Bóng bán phần | Ẩm thường xuyên | Lấn khay cây khác |
| Bụi lớn | Sả, hành lá | Nắng nhiều | Trung bình | Rễ chiếm chỗ |
Bảng trên là cách chia theo nhu cầu, không phải danh mục bắt buộc. Nguyên tắc rút ra: mỗi khay chỉ chứa cây cùng nhóm nước, và bạn tưới theo từng khay chứ không tưới cả giàn một lượt. Cách kiểm tra vẫn là chọc ngón tay xuống đất hai đốt, còn ẩm thì chưa tưới.
Ba kiểu bố trí cho không gian hẹp
Khi thiết kế vườn thảo mộc tại nhà trong diện tích nhỏ, kiểu bố trí quyết định bạn có với tay tới cây được hay không. Ba kiểu dưới đây đều dùng được ở ban công hoặc cạnh cửa sổ bếp.
Khay bậc thang, chậu treo, kệ đứng
Khay bậc thang xếp các hàng chậu cao dần về phía sau, nhờ vậy hàng sau không bị hàng trước che nắng. Đây là kiểu dễ chăm nhất vì mọi chậu đều trong tầm mắt và tầm tay.
Chậu treo cạnh cửa sổ bếp tiết kiệm mặt sàn nhất, rất hợp cho nhóm cây hay dùng nhất. Nhược điểm là đất khô rất nhanh do gió nên phải tưới thường hơn. Móc treo cần neo vào điểm chắc, vì đất sau khi tưới nặng hơn đất khô khá nhiều.
Kệ đứng nhiều tầng cho nhiều chỗ trồng nhất trên một mét vuông, nhưng tầng dưới thường thiếu sáng. Cách xử lý là xếp nhóm chịu bóng xuống dưới, nhóm ưa nắng lên trên. Mọi chậu đều phải có lỗ thoát nước, và nên tính đường nước chảy để không ướt sàn.
Nhãn tên cây, chi tiết nhỏ nhưng đáng làm
Lúc mới trồng bạn nhớ hết, nhưng sau vài tháng cây non mọc lẫn thì rất khó phân biệt các loại lá xanh giống nhau. Ghi nhãn bằng thẻ nhựa hoặc que gỗ cắm vào chậu, kèm ngày trồng — cần nhất khi trong nhà có nhiều người cùng hái.
Hái đúng cách và an toàn với cây ăn được
Hái sai làm cây tàn nhanh hơn cả tưới sai. Với thân thảo, hãy hái tỉa ngọn phía trên một cặp lá; cây sẽ đâm hai chồi mới từ nách lá và bụi dày lên. Nếu tuốt lá dưới gốc hoặc cắt trụi một lần, cây mất diện tích quang hợp và phục hồi rất chậm.
Mỗi lần chỉ lấy khoảng một phần ba lượng lá của một bụi rồi để cây nghỉ. Ngắt bỏ ngọn hoa sớm với nhóm rau thơm ăn lá, vì khi ra hoa lá thường nhỏ lại và bớt thơm. Bên cạnh đó, bài viết về cây phong thủy hợp mệnh Mộc cũng có thể hữu ích cho bạn.
Nguồn đất, nguồn nước và chuyện thuốc
Phần an toàn trong thiết kế vườn thảo mộc tại nhà không được làm cho có, vì đây là cây bạn sẽ ăn. Dùng đất và giá thể từ nguồn rõ ràng, tránh đất lấy ở khu vực có nguy cơ nhiễm bẩn. Nước tưới nên là nước sạch dùng trong nhà, không dùng nước ứ đọng.
Với sâu bệnh, làm cơ học trước: bắt tay, xịt nước mạnh, cắt bỏ phần bị nặng, cách ly chậu bệnh. Nguyên tắc an toàn nhất cho khay thảo mộc là không phun thuốc lên cây mình sắp ăn; nếu buộc phải dùng thì đọc và làm đúng hướng dẫn trên nhãn, có bảo hộ, tránh xa trẻ nhỏ và thú nuôi. Hái xong vẫn rửa kỹ dưới nước sạch, kể cả cây tự trồng bên cạnh quangcanhxanh.vn.
Kết luận
Thiết kế vườn thảo mộc tại nhà rút lại còn ba quyết định: đặt ở đâu, cây nào cùng nhóm nước, và hái thế nào. Chỗ đặt gần bếp là quyết định lớn nhất vì nó định luôn tần suất bạn hái và tần suất bạn tưới. Sau đó mới tới việc chọn cây theo điều kiện thật của chỗ đặt — nắng bao nhiêu giờ, có che được mưa dầm không — chứ không phải theo loại thảo mộc bạn thích trên hình. Một khay hương thảo đặt chỗ tối sẽ chết, còn một khay tía tô đúng chỗ sẽ cho bạn hái quanh năm.
