Bồn cây xây sẵn sân vườn là hạng mục nhìn đơn giản nhất mà sửa lại tốn nhất. Xây xong, đổ đất, trồng cây, vài tháng sau lá vàng rồi cây lụi; đào lên thì đất dưới đáy nhão như bùn. Lỗi thường không nằm ở cây, mà nằm ở lỗ thoát nước, ở lớp chống thấm và ở độ sâu bồn. Bài này đi vào ba thứ đó trước, rồi mới tới vật liệu, tải trọng và công chăm về sau.
Bồn cây xây sẵn sân vườn khác chậu rời ở chỗ nào
Bồn xây là khối cố định bằng gạch, bê tông hoặc đá, gắn liền với sân hoặc với tường. Chậu rời là vật kê tạm, muốn đổi chỗ thì bê đi. Hai thứ giải quyết hai bài toán khác nhau, và phần lớn thất vọng đến từ việc chọn sai loại ngay từ đầu.
Cái được: bền, đúng kích cỡ, ăn với kiến trúc
Ưu điểm đầu tiên là kích cỡ theo ý mình. Bạn đặt được dải bồn dài bốn mét sát hàng rào, hay bồn vuông vừa đúng khoảng lùi của bậc thềm, thứ mà không chậu bán sẵn nào vừa. Khối đất lớn cũng giữ ẩm ổn định hơn chậu, rễ ít bị sốc vào những trưa nắng trực tiếp kéo dài.
Cái được thứ hai khó thấy hơn: bồn xây ăn theo vật liệu của nhà. Ốp cùng loại đá với bậc thềm, hoặc tô cùng lớp vữa với tường, bồn thành một phần của kiến trúc chứ không phải đồ bày thêm. Sân nhỏ dùng bồn xây sát mép thường trông thoáng hơn sân rải năm bảy chậu rời.
Cái mất: không di chuyển được, làm sai là phải đập
Chậu rời sai chỗ thì dời. Bồn cây xây sẵn sân vườn sai chỗ thì phải đập, kéo theo cả lớp lát sân quanh đó. Nên trước khi trộn vữa, hãy đứng ở vị trí đó vào buổi sáng và buổi chiều để đếm số giờ nắng thật, xem nước mưa từ mái chảy xuống đâu, và nghĩ xem năm năm nữa tán cây sẽ che mất cửa sổ nào.
Ba kỹ thuật quyết định bồn cây xây sẵn sân vườn sống hay chết
Ba thứ dưới đây tốn thêm ít vật liệu lúc xây, nhưng bỏ qua thì hoặc chết cây, hoặc ẩm tường, hoặc cả hai. Tham khảo thêm cách ủ phân hữu cơ tại nhà và hệ thống tưới tự động sân vườn để có thêm góc nhìn trước khi quyết định.
Thoát nước đáy bồn: nguyên nhân chết cây phổ biến nhất
Bồn xây trông giống bồn hoa ngoài công viên nên nhiều người tưởng nước tự rút. Thực tế đáy bồn thường nằm trên nền bê tông hoặc lớp lát, nước không có đường đi. Trong bồn cây xây sẵn sân vườn, cần chừa lỗ thoát ở sát đáy chứ không phải ở lưng bồn, và chừa nhiều lỗ nhỏ dọc chiều dài thay vì một lỗ duy nhất ở giữa.
Trên đáy nên có một lớp sỏi hoặc đá dăm, phía trên lớp sỏi phủ lưới hoặc vải địa để đất mịn không trôi xuống bít lỗ. Lỗ thoát cũng cần một đường dẫn ra rãnh hoặc ra ga thu nước, không thể để nước xả thẳng vào chân tường. Cách kiểm tra sau khi xây rất đơn giản: xối một xô nước, nước phải ra ở lỗ thoát trong vòng vài phút.
Chống thấm mặt trong khi bồn áp tường hoặc đặt trên sàn
Đất trong bồn ẩm gần như quanh năm. Nếu bồn áp vào tường nhà, hơi ẩm sẽ đi ngang qua mạch vữa và hiện ra thành vết loang, bong sơn ở mặt bên kia. Vì vậy mặt trong bồn phải được chống thấm trước khi đổ đất, phần tiếp giáp tường làm kỹ hơn phần còn lại, và nên chừa một khe cách ly thay vì áp trực tiếp vào kết cấu.
Bồn đặt trên sàn có phòng bên dưới, trên sân thượng hoặc trên ban công thì việc này bắt buộc, không phải tùy chọn. Chống thấm làm trước khi có đất, vì sau đó muốn sửa là phải moi toàn bộ đất và cây ra. Với hạng mục nằm trên kết cấu nhà, nên hỏi người có chuyên môn về kết cấu và chống thấm thay vì tự phán đoán.
Độ sâu đủ cho loại cây định trồng
Độ sâu là thứ ấn định trước bạn được trồng cây gì. Bồn nông thì rễ không có chỗ, cây cứ còi mãi rồi chết dần, và không có cách bón phân nào bù được. Bảng dưới là mức tham khảo theo nhóm cây, chiều ngang cũng cần tương đương chiều sâu để khối đất không khô quá nhanh. Mời bạn xem thêm nội dung về sân vườn phong cách Nhật Bản.
| Nhóm cây | Độ sâu đất tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cây phủ nền, cỏ lá, cây thảm | 20 – 30 cm | Khô nhanh, cần tưới đều hơn |
| Cây bụi thấp, hoa theo mùa | 30 – 40 cm | Thay lớp mặt sau mỗi đợt hoa |
| Cây bụi lớn, cây tán trung, cây leo | 50 – 60 cm | Cần chỗ neo giàn hoặc trụ |
| Cây thân gỗ nhỏ, cau, tre | 70 cm trở lên | Cân nhắc rễ và tán trước khi trồng |
Nhóm cuối là nhóm dễ gây hối hận nhất. Tre và các cây có rễ ăn ngang mạnh có thể đội gạch lát và tìm vào khe mạch, nên chỉ trồng khi bồn đủ sâu, đủ rộng và cách xa đường ống. Nếu chỗ đặt chỉ có bóng bán phần, đừng chọn cây ưa nắng gắt rồi chờ nó thích nghi, vì thường là không.
Vật liệu, tải trọng và công chăm về sau
Phần này quyết định bồn nhìn ra sao sau ba năm và bạn phải làm gì mỗi năm.
Chọn vật liệu và hoàn thiện
Gạch xây tô vữa là lựa chọn phổ biến vì dễ tạo hình theo mọi kích cỡ và dễ sửa cục bộ. Bê tông đổ cho khối liền mạch, ít khe hở nên đỡ rủi ro thấm, nhưng khó chỉnh sau khi đổ. Đá xây hoặc ốp đá cho vẻ mộc và bền, đổi lại đắt và kén người thi công.
Mặt hoàn thiện nên chọn theo hướng dễ vệ sinh và không hắt nắng vào cây. Miệng bồn nên bo tròn hoặc mài cạnh nếu nhà có trẻ nhỏ, và mặt đất nên thấp hơn miệng bồn vài centimet để tưới không tràn ra sân. Với bồn ngồi được, chiều cao ngang ghế và mặt bo rộng là chi tiết dùng hằng ngày.
Tải trọng và giá thể khi bồn nằm trên cao
Đất ướt nặng hơn đất khô rất nhiều, và một dải bồn dài chứa khối đất lớn hơn cảm giác bằng mắt. Vì vậy bồn cây xây sẵn sân vườn trên sân thượng, ban công hay sàn có phòng bên dưới phải được kiểm tra tải trọng trước khi xây, kể cả khi bồn trông nhỏ. Nhà chung cư còn cần hỏi ban quản lý về quy định thi công và cải tạo trước khi làm.
Trên cao nên dùng giá thể nhẹ thay đất vườn thuần: trộn đất với xơ dừa, vỏ trấu, đá nhẹ hoặc mùn hữu cơ để vừa giảm khối lượng vừa tơi thoáng. Đổi lại giá thể nhẹ tụt mặt nhanh hơn, mỗi năm cần bổ sung lớp mặt. Công chăm định kỳ của bồn xây gồm ba việc: kiểm tra lỗ thoát có bị rễ và mùn bít, bổ sung giá thể, và nhìn chân tường quanh bồn xem có vết ẩm mới.
Sai lầm phổ biến và vài câu hỏi hay gặp
Sai lầm số một là xây bồn rồi mới nghĩ trồng cây gì. Thợ xây theo hình khối cho đẹp mắt, đến lúc trồng mới phát hiện bồn sâu hai mươi centimet không đỡ được cây bụi lớn. Trình tự đúng là ngược lại: chốt cây và điều kiện chỗ đặt trước, rồi lấy nhu cầu rễ của cây làm kích thước bồn.
Sai lầm thứ hai là bồn kín không lỗ thoát, hoặc có lỗ nhưng nằm cao hơn đáy nên vẫn đọng một lớp nước dưới cùng. Thứ ba là trồng cây có gai hoặc cây nghi độc trong bồn sát lối đi và chỗ trẻ chơi; nên tra độc tính của loài trước khi mua, và nếu có ai ăn phải thì liên hệ cơ sở y tế. Thứ tư là dùng bồn xây ở chỗ mà chậu rời hợp hơn, ví dụ nơi bạn còn muốn đổi bố cục.
Đáy bồn nên hở đất tự nhiên khi có thể, vì nước rút thẳng xuống nền và rễ có thêm chỗ. Lót bạt nhựa không thay được chống thấm đúng cách, bạt dễ mục và mối nối là điểm rò. Bồn cao hoặc dài thì cần tính kết cấu và neo vào nền, việc này nên để người có chuyên môn quyết định. Nếu định trồng rau ăn được trong bồn, chú ý nguồn đất và nước, và rửa kỹ trước khi ăn cùng trang chủ.
Kết luận
Bồn cây xây sẵn sân vườn đáng làm khi bạn cần một khối trồng bền, đúng kích cỡ và liền mạch với kiến trúc, và khi bạn đã biết rõ mình sẽ trồng gì ở đó. Ba thứ giữ cho bồn không thành đống gạch phải đập là lỗ thoát ở sát đáy kèm lớp sỏi, chống thấm mặt trong làm trước khi đổ đất, và độ sâu đúng theo nhóm cây. Còn nguyên tắc bao trùm vẫn là chọn cây theo điều kiện chỗ đặt, không phải theo cây mình thích, vì bồn xây sai còn đập được chứ cây chết thì mất cả mùa.
