Thiết kế tiểu cảnh giếng trời hay thất bại không phải vì thiếu ý tưởng, mà vì nước. Giếng trời là chỗ ẩm nhất trong nhà, nhiều trường hợp còn hứng mưa dội thẳng xuống sàn, còn ánh sáng thì chỉ rót từ trên xuống. Chọn sai cây thì lá rụng quanh năm ở đúng cái chỗ khó dọn nhất. Làm sai thoát nước thì tường quanh giếng ẩm mốc trước khi cây kịp chết.
Thiết kế tiểu cảnh giếng trời phải giải bài toán gì trước
Giếng trời không phải một góc sân thu nhỏ. Nó là một cái ống thẳng đứng, nhận sáng và nước từ một phía duy nhất, và thường bị bốn mặt tường vây kín. Mọi lựa chọn cây và vật liệu đều phải xuất phát từ ba đặc điểm dưới đây, không phải từ tấm ảnh bạn thích.
Ánh sáng đi từ trên xuống và phần lớn là gián tiếp
Cây trong giếng trời sống bằng ánh sáng gián tiếp tán xạ qua mái kính hoặc qua khoảng hở, cộng thêm chút sáng phản từ tường. Cường độ ở mặt sàn thường yếu hơn nhiều so với cảm nhận bằng mắt. Càng xuống thấp càng tối, nên cây đặt sát chân giếng phải chịu bóng tốt hơn cây treo trên cao.
Độ ẩm cao gần như quanh năm
Bạn đọc quan tâm có thể xem thêm cách chọn kéo cắt tỉa cây hoặc cây trồng chậu ngoài trời chịu nắng để bổ sung thông tin.
Không khí trong giếng trời ít được nắng trực tiếp hong khô, nên đất trong chậu lâu ráo hơn hẳn ngoài sân. Đây là lý do cây trong giếng trời chết vì úng nhiều hơn chết vì khát. Thói quen tưới theo lịch cố định là thói quen giết cây ở vị trí này.
Cách kiểm tra vẫn là chọc ngón tay xuống giá thể sâu chừng hai đốt. Còn ẩm và mát thì chưa tưới, dù đã tới ngày bạn định tưới.
Giếng trời còn là đường thông gió của cả nhà
Giếng trời hút khí nóng từ các tầng lên và thoát ra trên đỉnh. Nếu bạn nhồi cây kín mặt sàn và dựng vách trang trí che gần hết tiết diện, luồng khí này bị chặn. Tiểu cảnh nên chừa khoảng trống ở giữa hoặc bám vào một phía, để giếng còn làm được việc chính của nó.
Ba việc kỹ thuật phải làm xong trước khi bàn tới cây
Làm hụt một trong ba việc này thì hậu quả không dừng ở vườn, mà lan sang kết cấu và nội thất quanh giếng.
Thoát nước sàn không được phép đọng, dù chỉ một vũng nhỏ
Sàn giếng trời cần được tạo độ dốc rõ ràng về phía hố thu hoặc ga thoát, và đường ống phải đủ lớn để đón lượng mưa lớn dồn xuống trong thời gian ngắn. Miệng thu nên có lưới chắn rác, vì lá và đất trôi xuống là nguyên nhân tắc phổ biến nhất.
Quan trọng hơn: chỗ thu nước phải mở ra được để vệ sinh. Một hố thu bị đá trang trí và cây phủ kín là quả bom nổ chậm, thường phát tác vào đúng trận mưa đầu mùa.
Chống thấm phải xong trước khi đổ đất
Rất nhiều người thiết kế tiểu cảnh giếng trời theo hướng trồng trực tiếp xuống đất cho cây đủ đất phát triển. Nếu chọn cách này, lớp chống thấm phải được làm và kiểm tra trước khi đổ một xẻng đất nào vào. Bồn xây cần chống thấm cả mặt trong thành bồn, không chỉ đáy, vì nước sẽ tìm mạch ngang qua chân tường.
Đất ẩm nặng hơn đất khô rất nhiều, nên bồn xây lớn hoặc lớp đất dày là tải trọng thật, không phải chi tiết trang trí. Với giếng trời trên sàn bê tông có phòng ở bên dưới, phần tải trọng và chống thấm nên để người có chuyên môn về kết cấu xem trước.
Tính trước đường nước mưa tạt vào tường và sàn nhà xung quanh
Giếng hở hoàn toàn thì mưa kèm gió sẽ tạt ngang, không rơi thẳng. Nước bắn lên tường một khoảng đáng kể, làm bong sơn và để lại vệt rêu ở chân tường. Sàn nhà giáp giếng cũng bị ướt, và gỗ công nghiệp hay sàn gỗ đặt sát mép là thứ hỏng đầu tiên.
Cách xử lý thường dùng là mái che một phần hoặc lam chắn phía trên, gờ chặn nước ở mép giếng, và một dải vật liệu chịu nước rộng ra ngoài mép trước khi chuyển sang vật liệu nội thất.
Ba cấu hình tiểu cảnh và mức công chăm thật của từng loại
| Cấu hình | Công chăm | Rủi ro chính | Phù hợp khi |
|---|---|---|---|
| Khô: đá, sỏi, ít cây | Thấp nhất | Nhìn khô cứng nếu bố cục yếu | Giếng tối, chủ nhà ít thời gian |
| Cây chậu | Trung bình | Đọng nước dưới đáy chậu | Muốn linh hoạt, còn thử nghiệm cây |
| Có nước: bể cạn, thác nhỏ | Cao nhất | Muỗi, rêu bám, bơm hỏng | Có người trông và vệ sinh đều |
Tiểu cảnh khô với đá, sỏi và vài cây thân đứng là phương án ít công nhất, và cũng an toàn nhất về nước. Bạn vẫn cần thoát nước sàn tử tế, nhưng không phải lo bồn đất giữ ẩm sát chân tường. Ngoài ra, đừng bỏ qua nội dung về thi công sân vườn trọn gói TPHCM.
Tiểu cảnh cây chậu là lựa chọn hợp lý cho người mới. Chậu phải có lỗ thoát nước, kê cao khỏi mặt sàn bằng chân đế hoặc viên kê, và tuyệt đối không ngâm trong đĩa hứng đầy nước.
Tiểu cảnh nước đẹp nhưng đòi vận hành. Nước phải có dòng chảy hoặc lọc, vì nước đọng trong giếng kín là nơi muỗi sinh sản rất nhanh. Nhà có trẻ nhỏ cần nắp che hoặc rào chắn và người để mắt, kể cả với bể chỉ sâu vài chục centimet.
Bảng cây phù hợp giếng trời và nhóm nên tránh
| Cây | Nhu cầu sáng | Tưới | Rụng lá, công dọn | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Trúc mây | Bóng đến bóng bán phần | Vừa, để ráo giữa hai lần | Rất ít | Thân đứng, tán thưa, không chắn sáng |
| Thiết mộc lan | Bóng bán phần | Ít, chịu khô nhẹ | Ít | Dáng cột cao, phù hợp góc giếng |
| Cau tiểu trâm | Bóng | Đều, ưa ẩm | Ít | Thân nhỏ, đặt tầng thấp |
| Dương xỉ tổ điểu | Bóng | Ưa ẩm cao | Ít, lá to dễ dọn | Rất hợp giếng ẩm |
| Trầu bà | Bóng | Vừa | Ít | Nhựa gây kích ứng nếu ăn phải |
| Vạn niên thanh | Bóng | Vừa | Ít | Nhựa gây kích ứng, tránh chỗ trẻ với tới |
| Lưỡi hổ | Bóng đến sáng gián tiếp | Rất ít | Gần như không | Chịu khô, dễ úng nếu tưới nhiều |
| Cỏ lan chi | Bóng bán phần | Đều | Ít | Trồng viền hoặc chậu treo |
Ưu tiên cây ít rụng lá và cây thân đứng cao vừa phải. Cây thân đứng chiếm ít diện tích sàn và không chắn luồng sáng đi xuống. Cây cần bóng bán phần nên đặt ở tầng cao trong giếng, cây chịu bóng sâu đặt sát sàn.
Nhóm cây nên tránh
Tránh cây đòi nắng trực tiếp nhiều giờ như hoa giấy, tùng hay phần lớn cây có hoa rực rỡ. Chúng sẽ thưa lá, vươn dài rồi lụi dần, và bạn sẽ tưởng mình tưới sai.
Tránh cây rụng lá liên tục hoặc rụng hoa nhiều, vì dọn giếng trời rất bất tiện, đặc biệt khi giếng nằm trong lòng nhà. Tránh cây rễ khỏe phá kết cấu như các loại cây thân gỗ lớn nếu trồng trực tiếp xuống đất sát chân tường. Nhà có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi nên kiểm tra độc tính từng loài trước khi mua; nếu có sự cố ăn phải thì liên hệ cơ sở y tế.
Chiếu sáng buổi tối và bảo dưỡng định kỳ
Đèn chiếu từ dưới lên là thứ làm tiểu cảnh giếng trời đổi hẳn diện mạo sau khi trời tối. Đặt đèn ở chân cây thân đứng để bóng lá in lên tường, thay vì chiếu thẳng vào mặt tường một cách phẳng lì. Hai đến ba điểm sáng thường đủ; nhiều hơn thì mất chiều sâu.
Đây là hạng mục có nước và điện đi cạnh nhau, nên phần đấu nối phải do người có chuyên môn thực hiện. Thiết bị cần đúng cấp chống nước cho vị trí ngoài trời hoặc ẩm ướt, có thiết bị chống giật, và không đấu nối tạm bằng băng keo.
Về bảo dưỡng, việc lặp lại nhiều nhất khi thiết kế tiểu cảnh giếng trời là kiểm tra miệng thu nước. Nên xem trước mùa mưa và sau vài trận mưa lớn đầu tiên. Lau lá định kỳ vì bụi trong giếng bám dày làm cây nhận sáng kém hơn nữa xem thêm tại chăm sóc cây cảnh.
Kết luận
Thiết kế tiểu cảnh giếng trời nên bắt đầu từ nước và ánh sáng, rồi mới tới cây và đá. Lo xong độ dốc sàn, hố thu, chống thấm và đường nước tạt thì phần còn lại chỉ là chuyện thẩm mỹ, sửa được bất cứ lúc nào. Còn cây thì chọn theo điều kiện thật của chỗ đặt, không theo cây mình thích: một loài đẹp nhưng cần nắng sẽ tàn dần trong giếng, và không có cách chăm nào bù được ánh sáng nó không có.
