Cải tạo sân vườn cũ khác hẳn làm mới, vì bạn không được bắt đầu từ một mặt bằng trắng. Chỗ đó đã có cây, có lối đi, có nền đất và có cả những lỗi kỹ thuật của người làm trước để lại. Việc đầu tiên không phải chọn cây hay chọn phong cách, mà là xem cái gì đang còn giá trị và cái gì đang âm thầm phá khu vườn. Bài này đi theo đúng thứ tự đó.
Cải tạo sân vườn cũ bắt đầu bằng kiểm kê và đánh giá
Trước khi vẽ bất cứ thứ gì, hãy đi một vòng sân với cuốn sổ và chia mọi thứ đang có làm ba nhóm: giữ, sửa, bỏ. Phần lớn tiền bị tiêu sai trong các dự án cải tạo là do chủ nhà bỏ hết rồi làm lại, trong khi một nửa số đó vẫn còn dùng được.
Kiểm kê nên làm vào hai thời điểm khác nhau: một buổi giữa trưa để thấy nắng thật rơi vào đâu, và một lần ngay sau cơn mưa lớn để thấy nước đi đâu. Hai lần đi này cho bạn nhiều thông tin hơn bất kỳ bản vẽ nào.
Cây lớn khỏe là tài sản không mua lại được bằng tiền
Một cây bóng mát đã bén rễ nhiều năm cho bạn thứ mà tiền không mua được ngay: tán cây đủ rộng, bộ rễ đã ổn định với nền đất đó, và một vùng mát dưới gốc. Bạn có thể mua cây lớn về trồng, nhưng cây bứng về luôn phải mất một thời gian dài mới hồi tán, và tỷ lệ hỏng thì không ai bảo đảm được.
Vì vậy trong bất kỳ đợt cải tạo sân vườn cũ nào, cây lớn còn khỏe nên được coi là điểm neo của bố cục mới, chứ không phải vật cản. Dấu hiệu cây còn tốt: thân không mục rỗng, gốc không bị nấm mốc thành mảng, lá ra đều ở đầu cành thay vì chỉ lơ thơ, không có cành lớn khô treo lửng.
Cây nào nên bỏ, và bỏ vì lý do gì
Có bốn lý do đáng để bỏ một cây: thân đã mục hoặc nghiêng có nguy cơ đổ; rễ đang ăn vào móng nhà, tường rào hoặc đường ống; cây trồng sai chỗ đến mức che hết nắng trực tiếp của cả sân; và cây có gai hoặc có nhựa gây kích ứng đặt ngay chỗ trẻ nhỏ chơi. Nếu nhà có trẻ con hoặc thú nuôi, hãy tra lại độc tính của những cây bạn không rõ tên trước khi quyết định giữ. Tham khảo thêm hạt giống rau dễ trồng tại nhà và cây tặng khai trương ý nghĩa để có thêm góc nhìn trước khi quyết định.
Còn lý do “trông cũ” thì thường không đủ. Rất nhiều cây bị bỏ oan chỉ vì lâu ngày không được tỉa, trong khi một đợt tỉa tán đúng cách đã trả lại hình dáng cho nó.
Hạng mục cứng nào còn dùng được
Lối đi, bồn xây, hàng rào, giàn pergola và hệ đèn nên được xem xét riêng từng cái. Vết nứt bề mặt trên nền gạch hay bê tông thường chỉ là chuyện thẩm mỹ, nhưng nứt kèm chênh cao hai bên là dấu hiệu nền bị lún, và lát lại lớp mặt lên đó chỉ là tốn tiền hai lần.
Với gỗ ngoài trời, chỗ hỏng đầu tiên gần như luôn là chân trụ tiếp đất và các mối liên kết. Với đèn và bơm cũ, đừng tự đấu nối tạm để thử: hạng mục điện ngoài trời phải do người có chuyên môn làm, thiết bị đúng cấp chống nước và có thiết bị chống giật.
Thoát nước và đất: hai nguyên nhân làm sân vườn cũ xuống cấp
Khi một khu vườn tàn dần sau vài năm, nguyên nhân hiếm khi là chọn sai cây. Thường là nước không rút được và đất đã chai. Cây chết lần một, chủ nhà trồng lại, chết lần hai, rồi kết luận là “đất nhà mình không trồng được cây”.
Cách tự kiểm tra thoát nước
Đào một hố sâu chừng một nhát xẻng ở khu vực bạn định trồng, đổ đầy nước và quay lại xem sau vài giờ. Nếu nước gần như không rút, tầng dưới đang bí và mọi cây trồng ở đó sẽ úng vào mùa mưa. Dấu hiệu khác nhìn được ngay sau mưa: vũng đọng lâu, rêu xanh trên nền, chân tường ẩm loang.
Nước đọng còn là nơi muỗi sinh sản, nên xử lý thoát nước vừa là việc của cây vừa là việc của người ở. Hướng xử lý tùy hiện trạng: tạo độ dốc bề mặt, thêm rãnh hoặc hố thu, hoặc nâng bồn trồng lên cao hơn mặt nền.
Đất cũ thường bị gì
Đất sân nhà cũ hay bị nén cứng do đi lại và do vật liệu xây dựng đổ lên trong lúc sửa nhà. Nhiều sân chỉ có một lớp đất mặt mỏng phủ trên nền cát san lấp, cộng thêm vôi vữa lẫn vào. Đào thử hai ba nhát xẻng là thấy: nếu xuống dưới không còn rễ tơ nào, đất bết thành khối và có mùi hôi, thì phần cải tạo đất phải làm trước khi nghĩ tới cây.
Cách làm ở mức nguyên tắc: phá lớp chai, trộn thêm chất hữu cơ và vật liệu tạo độ tơi thoáng cho giá thể, rồi để đất nghỉ một thời gian trước khi trồng. Đổ thêm đất mới lên trên lớp chai mà không phá nó ra thì nước vẫn đọng đúng ở chỗ cũ.
Ba mức cải tạo sân vườn cũ theo chi phí
Không phải sân nào cũng cần đào lại toàn bộ. Chia thành ba mức giúp bạn quyết được nên tiêu tiền tới đâu trong đợt này và để lại gì cho năm sau.
| Mức | Đầu việc chính | Hiệu quả thấy được | Chi phí tương đối |
|---|---|---|---|
| Nhẹ | Tỉa tán, dọn cỏ dại, thay lớp phủ gốc, bổ sung cây bụi và cây viền | Đổi rõ trong vài ngày, nhưng chỉ là bề mặt | Thấp |
| Trung | Thay cỏ, làm lại lối đi, thêm chiếu sáng, sửa bồn trồng | Vườn dùng được vào buổi tối, bố cục gọn lại | Trung bình |
| Lớn | Đào lại thoát nước, cải tạo đất diện rộng, đổi bố cục và hệ tưới | Giải quyết gốc vấn đề, vườn bền nhiều năm | Cao |
Mức nhẹ phù hợp khi cây và hạ tầng còn tốt, chỉ bị buông lỏng bảo dưỡng. Riêng lớp phủ gốc bằng vật liệu hữu cơ là món rẻ mà hiệu quả cao: nó giữ ẩm, hạn chế cỏ dại và làm mặt bồn trông sạch ngay.
Mức trung là chỗ phần lớn nhà dừng lại. Cỏ cũ thường thoái hóa vì bị bóng che nhiều hơn trước, nên khi thay cỏ hãy chọn theo lượng nắng hiện tại, và những chỗ chỉ còn bóng bán phần thì tính chuyển sang cây phủ đất hoặc rải đá thay vì cố trồng cỏ.
Mức lớn tốn kém nhưng đôi khi không tránh được. Nguyên tắc quan trọng nhất của cả bài nằm ở đây: xử lý thoát nước và đất trước khi trồng lại. Làm ngược thứ tự thì bạn chỉ đang trả tiền để lặp lại thất bại cũ, và lần này còn mất thêm số cây vừa mua.
Sai lầm hay gặp và những việc nên thuê người
Sai lầm phổ biến nhất là mua cây trước, tính hạ tầng sau. Cây về tới nhà là bị ép trồng ngay, trong khi rãnh thoát nước vẫn chưa có. Sai lầm thứ hai là giữ lại quá nhiều cây vì tiếc, để rồi cả sân không còn chỗ nào đủ sáng cho lớp cây bên dưới.
Việc tỉa cành lớn và làm việc trên cao thì nên thuê người có chuyên môn và có thiết bị. Cắt sai vị trí làm cây mục dần từ chỗ cắt, còn tự leo trèo cưa cành lớn là rủi ro thật cho người và cho mái nhà bên dưới. Một nội dung khác bạn có thể quan tâm là sân vườn phong cách Zen.
Câu hỏi thường gặp
Nên cải tạo vào thời điểm nào? Việc hạ tầng như đào rãnh, sửa nền nên làm khi ít mưa. Phần trồng cây thì đầu mùa mưa dễ bén rễ hơn, đỡ công tưới.
Có nên làm một lần hết không? Nếu ngân sách hẹp, hãy làm hạ tầng một lần cho xong, còn cây thì chia thành hai đợt. Ngược lại thì không nên.
Cây đang yếu có nên bứng đi trồng chỗ khác? Không. Cây yếu bứng đi rất dễ chết; nên phục hồi tại chỗ trước rồi mới tính cùng Quang Cảnh Xanh.
Kết luận
Cải tạo sân vườn cũ là công việc của người biết nhìn hiện trạng: giữ được cây lớn khỏe, loại thẳng những gì đang gây hại, và sửa phần thoát nước cùng nền đất trước khi trồng lại. Chọn mức cải tạo theo ngân sách thật của bạn, và nếu chỉ đủ tiền cho một việc thì hãy chọn việc dưới mặt đất. Cây nào cũng vậy: nó sống theo điều kiện chỗ được đặt, chứ không theo mong muốn của người trồng. Giá vật tư và nhân công thay đổi theo thời điểm, nên con số cuối cùng chỉ có được sau khi khảo sát thực tế khu vườn của bạn.
