Hoa hướng dương là loài hoa dễ nhận ra nhất ở bất kỳ chợ hoa nào, nhưng cũng là loài bị hiểu lầm nhiều nhất về chuyện quay theo mặt trời. Bài này giải thích chuyện hướng sáng theo cách người trồng thật sự cần biết, hướng dẫn gieo từ hạt cho cả ban công lẫn sân vườn, và chỉ cách giữ một bình hướng dương cắt cành tươi được lâu hơn.
Hoa hướng dương: nhận dạng, các dáng cây và ý nghĩa
Một bông hoa thật ra là cả một cụm hoa
Thứ chúng ta quen gọi là một bông hướng dương thực chất là một cụm hoa. Vòng cánh vàng bên ngoài là những hoa lưỡi, việc chính của chúng là thu hút ong bướm, còn phần đĩa nâu sẫm ở giữa gồm rất nhiều hoa ống nhỏ xếp thành các đường xoắn ốc, mỗi hoa ống về sau có thể thành một hạt. Đó là lý do khi hoa già, mặt hoa nặng dần và cúi xuống. Tên khoa học của loài phổ biến nhất là Helianthus annuus; chữ annuus nói về vòng đời ngắn của cây, gieo, lớn, ra hoa, kết hạt rồi tàn trong cùng một mùa trồng.
Các dáng hướng dương thường gặp
Ngoài dáng quen thuộc một thân một bông to, người trồng còn gặp loại phân nhánh cho nhiều bông nhỏ hơn trên cùng một cây, loại thân lùn hợp trồng chậu, và những giống có cánh màu cam, đỏ nâu, vàng chanh hay cánh kép xù như quả bông. Loại một bông thường được chọn làm hoa cắt cành vì cuống thẳng, bông đều. Loại phân nhánh hợp sân vườn hơn vì hoa nở nối tiếp nhau, ngắm được lâu. Khi mua hạt, hãy đọc kỹ mô tả dáng cây trên bao bì để chọn đúng mục đích, đừng chỉ nhìn ảnh màu hoa.
Nguồn gốc và ý nghĩa theo quan niệm
Hướng dương thường được nhắc là có nguồn gốc từ châu Mỹ, rồi theo chân con người đi khắp nơi, đến nay được trồng làm cảnh và làm hoa cắt cành ở rất nhiều vùng. Về ý nghĩa, hoa hướng dương thường được hiểu là biểu tượng của sự lạc quan, của niềm tin luôn hướng về phía ánh sáng, nên nhiều người chọn để tặng bạn bè dịp tốt nghiệp, khai trương hay đơn giản là để động viên ai đó. Tương truyền ở phương Tây có câu chuyện về một cô gái mãi ngóng theo mặt trời đến mức hóa thành loài hoa luôn quay về phía ấy, nên hướng dương còn được gắn với lòng chung thủy. Đó là quan niệm và câu chuyện để kể, còn bông hoa tươi lâu hay không thì tùy vào cách bạn chăm. Nếu cần thêm thông tin, bạn có thể đọc hoa hồng và hoa linh lan.
Hoa hướng dương có thật sự quay theo mặt trời?
Cây non đi theo nắng mỗi ngày
Câu trả lời ngắn gọn là có, nhưng chủ yếu ở giai đoạn cây còn non và đang lớn. Khi chưa nở hoa, phần ngọn và nụ nghiêng dần từ phía đông sang phía tây theo đường đi của mặt trời trong ngày, rồi ban đêm lại quay ngược về phía đông để chờ sáng. Cơ chế không có gì thần bí: phía thân bị khuất nắng lớn nhanh hơn phía được chiếu sáng, làm thân cong về hướng có nắng. Đây chính là hiện tượng hướng sáng mà sách sinh học vẫn nhắc, chỉ là ở hướng dương nó rõ đến mức nhìn bằng mắt thường cũng thấy.
Khi đã nở, hoa thường đứng yên nhìn về hướng đông
Đến lúc nụ bung thành hoa, thân đã cứng lại và chuyện đi theo mặt trời gần như dừng hẳn. Phần lớn hoa hướng dương đã trưởng thành đứng yên và nhìn về phía đông. Nhiều người giải thích rằng mặt hoa đón nắng sớm sẽ ấm lên nhanh, ong bướm ghé nhiều hơn, nên cây được lợi khi giữ hướng ấy. Vì thế những bức ảnh cánh đồng hướng dương đẹp nhất thường được chụp vào buổi sáng, khi cả cánh đồng cùng quay mặt về một phía.
Chọn chỗ trồng dựa trên đặc tính hướng sáng
Hiểu chuyện này giúp bạn tránh một thất vọng khá phổ biến. Trên ban công, nguồn sáng chính đến từ phía ngoài, nên cây nghiêng ra và hoa thường quay mặt ra ngoài, người ngồi trong nhà nhiều khi chỉ thấy lưng hoa; muốn ngắm mặt hoa thì nên đặt chậu sao cho có chỗ nhìn từ phía ngoài vào. Ngoài vườn, vì mặt hoa đa phần quay về hướng đông, hãy bố trí luống sao cho chỗ người hay đứng ngắm nằm ở phía đông của luống, và tránh để tường hay cây lớn che mất nắng buổi sáng. Hướng dương là cây ưa sáng thật sự, nắng càng nhiều thì thân càng chắc và hoa càng to; chỗ chỉ có ánh sáng hắt gần như không thể cho hoa đẹp.
Cách trồng hoa hướng dương từ hạt
Chọn hạt và chọn thời điểm gieo theo vùng
Hạt giống nên chọn loại đóng gói rõ ràng, còn hạn, có ghi dáng cây và thời gian từ lúc gieo đến khi nở. Hạt chắc, mẩy, vỏ không mốc là đủ, còn hạt lép hay hạt để lâu ở chỗ nóng ẩm thì tỷ lệ mọc kém hẳn. Muốn hoa nở đúng dịp, chẳng hạn dịp Tết, hãy xem thời gian sinh trưởng ghi trên bao hạt rồi tính ngược lại, cộng thêm ít ngày dự phòng vì thời tiết xấu có thể làm cây chậm hơn dự kiến.
Thời điểm gieo quan trọng hơn người mới nghĩ. Ở miền Bắc nên tránh gieo vào giữa đợt rét đậm hay mưa phùn kéo dài, vì cây con lớn chậm và dễ thối gốc; nhiều người chọn lúc trời đã ấm lên hoặc đầu mùa thu khô ráo. Ở miền Nam, mùa khô nắng đều là thuận nhất, miễn là chịu khó tưới, còn giữa mùa mưa thì cây dễ đổ và đất dễ úng.
Gieo thẳng hay gieo bầu
Hướng dương có rễ cọc ăn sâu và khá ngại bị xáo trộn, nên gieo hạt thẳng xuống chỗ trồng cố định thường cho cây khỏe hơn. Làm đất tơi, lấp một lớp đất mỏng vừa đủ che kín hạt, nén nhẹ rồi tưới ẩm. Nếu ban công hay có chim ghé, hãy phủ một tấm lưới hoặc úp rổ thưa lên cho tới khi mầm đứng vững, vì chim rất giỏi tìm ra hạt mới gieo.
Gieo vào bầu hay khay ươm vẫn được, nhất là khi trời còn xấu và bạn muốn cây nhú sớm. Điều kiện là bầu đủ sâu, và phải đưa cây ra chỗ trồng sớm, khi mới có vài lá thật, giữ nguyên bầu đất để không làm đứt rễ. Cây để quá lâu trong bầu nhỏ thường bị còi, ra hoa sớm mà bông bé xíu.
Chăm cây từ lúc mọc đến khi ra nụ
Giai đoạn này quyết định bông hoa to hay nhỏ. Dưới đây là vài nguyên tắc tôi rút ra sau nhiều mẻ gieo, áp dụng được cho cả chậu lẫn luống:
- Nắng: đặt ở chỗ có nắng trực tiếp nhiều nhất có thể. Cây thiếu sáng vươn dài, thân mảnh, gặp gió là gục.
- Đất: tơi xốp, thoát nước tốt, trộn phân hữu cơ đã hoai mục. Trồng chậu thì chọn chậu sâu để rễ cọc có chỗ đi xuống.
- Tưới: giữ ẩm đều khi cây còn nhỏ, sau đó tưới khi mặt đất đã khô. Lúc cây bắt đầu ra nụ là lúc cần nước đều đặn nhất.
- Phân: bón vừa phải. Thừa đạm cho lá xanh mướt nhưng thân mềm, bông nhỏ và nở muộn.
- Cọc đỡ: giống thân cao ở chỗ gió lùa nên cắm cọc từ sớm, buộc dây lỏng, tránh cắm muộn khi rễ đã lan rộng.
Lỗi người mới hay mắc khi trồng hướng dương
Bảng dấu hiệu, nguyên nhân và cách xử lý
Phần lớn cây hỏng không phải vì sâu bệnh mà vì đặt sai chỗ hoặc chăm quá tay. Bảng dưới đây gom những dấu hiệu tôi gặp nhiều nhất.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Cây mầm vươn dài, thân mảnh, ngã rạp | Thiếu sáng | Chuyển ra chỗ nắng hơn; mầm quá yếu thì gieo lại |
| Lá vàng úa từ gốc, đất lúc nào cũng ướt | Úng rễ, đất bí | Giảm tưới, kiểm tra lỗ thoát nước, trộn thêm đất tơi |
| Lá rũ buổi trưa, chiều mát tươi lại | Nóng và mất nước tạm thời | Bình thường nếu cây tự hồi; tưới vào sáng sớm |
| Thân to, lá xanh mướt nhưng nụ nhỏ | Thừa phân đạm | Ngưng bón đạm, để cây tự cân bằng |
| Lá có lớp phấn trắng như bột | Nấm phát triển khi ẩm và bí gió | Cắt lá bệnh, tỉa cho thoáng, tránh tưới lên lá |
| Gốc thâm đen, cây gục khi mưa dầm | Đọng nước quanh gốc | Vun cao gốc, khơi rãnh thoát nước |
Sâu, sên và chim
Ngoài những lỗi chăm, hướng dương còn có vài vị khách quen. Sên và ốc thích cây mầm non mềm, thường cắn vào ban đêm, sáng ra chỉ còn gốc trụi; soi đèn bắt tay vài tối liền là cách đơn giản và an toàn nhất ở quy mô ban công. Rệp hay bám ở mặt dưới lá non và cổ nụ, có thể xịt nước mạnh để rửa trôi hoặc cắt bỏ phần bị nặng. Khi hoa già và hạt bắt đầu chắc, chim sẽ tìm đến, nếu muốn giữ nguyên đầu hoa thì trùm túi lưới thưa.
Hướng dương cắt cành: chọn, cắt và cắm cho tươi lâu
Cắt hoa vào lúc nào
Nếu tự trồng, hãy cắt khi cánh vừa bung khỏi nụ, mặt hoa còn hơi khum, chưa xòe hết. Bông cắt ở độ này nở tiếp trong bình và giữ được lâu hơn hẳn bông đã nở bung ngoài vườn. Nên cắt vào sáng sớm hoặc chiều mát, khi thân còn căng nước, và nhúng ngay cuống vào xô nước mang theo. Mua ở chợ thì chọn bông có cánh tươi cứng, đĩa giữa sạch, chưa rụng phấn nhiều, cổ hoa thẳng và lá chưa héo rũ.
Xử lý cuống và nước cắm
Cuống hoa hướng dương to, nhiều lông và tiết nhựa, nên dễ tắc đường hút nước hơn nhiều loài hoa khác. Mỗi khi cắm, hãy cắt vát cuống bằng dao sắc, tốt nhất là cắt trong nước, rồi tước hết lá ở đoạn ngập nước để lá không thối làm đục bình. Giữ lại vài lá phía trên cho đẹp nhưng đừng quá nhiều, vì lá cũng hút nước tranh với bông. Thay nước thường xuyên, rửa sạch bình và cắt lại một đoạn cuống ngắn mỗi lần thay.
Chuyện gặp nhiều nhất với hoa cắt cành loại này là bông gục cổ dù cánh vẫn còn tươi. Thường đó là do cuống bị tắc hoặc hoa mất nước trên đường vận chuyển; cắt lại cuống, ngâm sâu thân trong nước mát ở chỗ râm một lúc, nhiều bông sẽ đứng dậy. Cổ đã gập hẳn thì khó cứu, cắt ngắn thả vào bát nước nông cũng đẹp.
Cắm bình và trưng bày
Đầu hoa nặng nên cần bình dày, đáy vững, miệng không quá rộng để cành không ngả. Một bình chỉ cắm hướng dương đã đủ nổi bật; nếu muốn phối thì chọn lá xanh, cỏ lau hay vài bông nhỏ màu trắng, màu xanh để làm nền cho sắc vàng. Đặt bình ở chỗ sáng nhưng tránh nắng gắt chiếu thẳng, tránh gió quạt và tránh gần bếp. Phấn hoa có thể rơi xuống mặt bàn, nên lót khăn hoặc đĩa bên dưới nếu đặt trên đồ vải sáng màu cùng quangcanhxanh.
Lời kết cho người mới bắt đầu
Hoa hướng dương không khó trồng, nhưng nó đòi nắng thật nhiều, đất thoát nước tốt và một người trồng không vội vàng bứng cây hay bón dồn. Hiểu đặc tính hướng sáng giúp bạn đặt chậu, đặt luống đúng chỗ để ngắm được mặt hoa chứ không phải lưng hoa. Còn khi cắt cành, chỉ cần chăm chút cuống và nước cắm là bình hoa đã tươi lâu hơn hẳn. Gieo thử một mẻ nhỏ trước, xem cây hợp với góc nắng nhà mình đến đâu rồi hãy mở rộng.
