Hoa sen là loài hoa người Việt gặp ở khắp nơi, từ ao làng, sân chùa đến chén trà buổi sáng, nhưng tự trồng một chậu sen ra bông thì không phải ai cũng làm được ngay lần đầu. Bài này đi qua ba việc: sen được hiểu thế nào trong văn hóa, trồng sen trong chậu hoặc ao nhà sao cho cây chịu nở, và cách ướp trà sen mà nhiều gia đình vẫn giữ. Tôi dành thêm một phần để phân biệt sen với súng, vì đây là chỗ người mới nhầm nhiều nhất.
Hoa sen là cây gì: nhận dạng và phân biệt với súng
Lá, hoa và gương sen
Sen là cây thủy sinh sống lâu năm, tên khoa học là Nelumbo nucifera. Thân thật của cây nằm vùi trong bùn, khi non gọi là ngó, khi già gọi là củ sen, từ đó mọc lên cuống lá và cuống hoa vươn cao khỏi mặt nước. Lá sen tròn, cuống đính ngay giữa phiến, mặt lá phủ lớp sáp mịn khiến nước đọng thành giọt lăn tròn mà không thấm vào.
Hoa sen mọc đơn trên cuống dài và cứng, cánh xếp nhiều lớp, giữa là đài hình phễu mà ta quen gọi là gương sen. Quanh gương có vòng nhị vàng, chính là phần “gạo sen” dùng ướp trà. Khi cánh rụng, gương lớn dần, mỗi lỗ trên mặt gương ôm một hạt, và đó là lúc người ta hái gương lấy hạt.
Phân biệt sen và súng
Sen và súng hay bị gọi lẫn vì cùng sống dưới nước và cùng có hoa đẹp. Biết phân biệt sen và súng giúp bạn chọn đúng cây cho chỗ trồng, vì hai loài đòi hỏi khá khác nhau.
| Đặc điểm | Sen | Súng |
|---|---|---|
| Lá | Tròn, nguyên phiến, phần lớn vươn cao khỏi nước | Có khe xẻ từ mép vào cuống, nổi sát mặt nước |
| Mặt lá | Phủ sáp, nước đọng thành giọt lăn | Bóng, nước tràn qua dễ ướt mặt lá |
| Hoa | Vươn cao trên cuống cứng | Nổi trên mặt nước hoặc nhô lên chút ít |
| Sau khi tàn | Để lại gương chứa hạt | Không có gương, quả chìm dần xuống nước |
| Chỗ trồng | Cần bùn dày, nắng nhiều | Chịu được chậu nông và nắng ít hơn |
Mẹo nhanh nhất là nhìn lá: lá có khe xẻ là súng, lá tròn nguyên và đọng giọt nước là sen. Ngoài sen ao truyền thống, nay có nhiều dòng sen dáng nhỏ, hoa đủ màu dành cho chậu. Mỗi nơi gọi một kiểu nên tôi không đi vào tên giống, chỉ lưu ý rằng sen dáng nhỏ vẫn cần nắng và bùn như sen ao.
Ý nghĩa của sen trong văn hóa người Việt
Sen trong Phật giáo và kiến trúc chùa
Trong Phật giáo, sen thường được hiểu là biểu tượng của sự thanh tịnh và giác ngộ: mọc lên từ bùn mà hoa vẫn sạch. Tượng Phật ngồi trên tòa sen, bệ đèn, chân cột, mái chùa chạm hoa văn cánh sen đều quen mắt với người đi chùa. Tương truyền khi Đức Phật đản sinh, mỗi bước chân Ngài có một đóa sen nở đỡ lấy, và câu chuyện này thường được kể lại vào dịp lễ Phật đản.
Vì vậy nhiều gia đình chọn hoa sen để dâng lên bàn thờ Phật hay mang lên chùa. Đây là thói quen theo quan niệm, không phải quy định, và ở nhiều nơi người ta cũng dâng huệ, cúc hay hoa theo mùa mà không ai coi là thiếu lễ.
Biểu tượng gắn với hình ảnh người Việt
Nhiều người quen gọi sen là quốc hoa, và hình ảnh đầm sen, nón lá, tà áo dài thường được dùng khi nói về vẻ đẹp Việt Nam. Ca dao xưa cũng có những câu ví sen mọc giữa bùn mà không nhiễm mùi bùn, sau này thường được hiểu là lời nói về nhân cách giữ mình trong sạch giữa hoàn cảnh khó khăn.
Về ý nghĩa theo màu, hoa sen trắng thường được hiểu là thanh khiết, sen hồng gắn với vẻ dịu dàng, ấm áp. Có nơi hiểu khác, nên nếu mua sen để tặng, bạn cứ chọn màu người nhận thích là ổn. Về phong thủy, có người đặt chậu sen trước nhà vì cho là mang lại sự yên ổn, nhưng cây hợp với không gian và khả năng chăm của bạn mới là điều quyết định sen có đẹp lâu hay không. Nếu muốn tìm hiểu rộng hơn, bạn có thể đọc thêm cây hoa trồng trong nhà thanh lọc không khí và hoa sen trắng.
Mùa sen và nhịp sống của cây qua ba miền
Sen nở rộ vào mùa hè
Mùa hoa sen rơi vào mùa hè, khi nắng gắt và ngày dài. Mỗi bông chỉ đẹp trong ít hôm: sáng sớm hé nở, trưa khép bớt lại, sáng hôm sau nở to hơn rồi bắt đầu rụng cánh. Người hái sen ướp trà hay đi đầm từ tinh mơ chính vì lúc đó hương còn đậm, bông còn hé, chưa bị nắng làm tản mùi.
Khi sen tàn lụi và nghỉ ngơi
Ở miền Bắc, khi trời chuyển lạnh, lá sen vàng úa rồi tàn hết, mặt ao hay mặt chậu trông như cây đã chết. Thực ra củ vẫn nằm yên dưới bùn để nghỉ, sang xuân ấm lên sẽ đâm lá mới. Người mới hay đổ chậu đi vào lúc này, rất tiếc. Miền Nam và các vùng nóng quanh năm thì sen gần như không ngủ hẳn, vẫn ra lá và có thể có hoa lác đác ngoài mùa chính. Miền Trung nằm giữa hai nhịp này, tùy năm rét nhiều hay ít.
Cách trồng hoa sen trong chậu cho ban công và sân nhỏ
Chọn chậu và bùn
Chậu trồng sen nên là chậu kín, không có lỗ thoát nước, miệng rộng hơn là sâu, vì ngó sen bò ngang chứ không cắm thẳng xuống. Chậu sành, chậu men, thùng nhựa dày đều dùng được, miễn là đặt chắc chắn vì khi đầy bùn và nước thì rất nặng.
Đất trồng là điểm người mới sai nhiều nhất. Sen cần bùn ao hoặc đất thịt nặng, nhão và dẻo. Đất tơi xốp, xơ dừa hay giá thể trồng rau sẽ nổi lên mặt nước, làm đục nước và để ngó trôi lên.
Đặt ngó hoặc gieo hạt
Cách trồng sen trong chậu dễ thành công nhất là dùng đoạn ngó có mắt mầm còn nguyên. Đặt ngó nằm nghiêng sát thành chậu, vùi phần thân trong bùn nhưng để đầu mầm hơi nhô lên, không vùi kín vì mầm dễ thối.
- Ban đầu chỉ cho nước ngập vừa phủ mặt bùn.
- Khi lá non nổi lên mặt nước, tăng dần mực nước theo chiều cao của lá.
- Gieo hạt thì phải khía nhẹ đầu hạt cho thủng lớp vỏ cứng rồi ngâm nước đến khi nứt mầm.
Cây mọc từ hạt thường lâu ra hoa hơn và hoa có thể không giống cây mẹ, nên ai muốn thấy bông sớm thì nên trồng bằng ngó.
Nắng, nước và phân
Sen là cây ưa nắng gắt. Chậu đặt ở chỗ thiếu sáng sẽ ra lá đều đặn nhưng không chịu ra nụ, và đây là lý do phổ biến nhất khiến sen chậu “chỉ toàn lá”. Nước bốc hơi thì châm thêm, khi nước xanh rêu hay có mùi thì thay bớt một phần chứ không xả sạch. Phân nên vùi sâu xuống bùn sát gốc, dùng lượng nhỏ, tuyệt đối tránh rải lên mặt nước vì sẽ làm rêu tảo bùng lên.
Trồng sen trong ao và những lỗi người mới hay gặp
Trồng sen trong ao nhà
Nếu sân có ao, trồng sen trong ao cho cảm giác rất khác so với chậu: cả mảng lá xanh phủ kín, hương lan theo gió. Ao trồng sen cần nước tĩnh, đáy bùn dày và đón nắng gần như cả ngày. Điều cần nghĩ trước là sen lan rất nhanh, chỉ vài mùa có thể phủ kín ao, lấn chỗ của súng và cá. Muốn giữ khoảng nước trống, nhiều người trồng sen trong chậu lớn rồi đặt chìm xuống đáy để khoanh vùng ngó.
Những lỗi thường gặp
Sau nhiều lần trồng hỏng, tôi thấy lỗi người mới hay mắc lặp đi lặp lại khá giống nhau:
- Đặt chậu chỗ râm: lá tốt nhưng không có nụ.
- Dùng đất tơi xốp: đất nổi, nước đục, ngó trôi.
- Cho nước ngập sâu ngay từ đầu: mầm non không lên kịp, dễ thối.
- Bón phân rải mặt nước: rêu tảo phủ kín, nước bốc mùi.
- Bỏ chậu khi sen tàn mùa lạnh: củ vẫn sống mà bị vứt đi.
Rệp đen hay bám mặt dưới lá và nụ non. Thấy ít thì xịt nước mạnh hoặc ngắt bỏ lá bị nặng. Thả vài con cá nhỏ vào chậu cũng giúp hạn chế lăng quăng.
Ướp trà bằng hoa sen và những món quen từ cây sen
Ướp trà trong bông
Cách ướp đơn giản nhất mà nhiều nhà tự làm là ướp ngay trong bông. Chiều tối hoặc sáng sớm, chọn bông sen vừa hé, nhẹ tay mở cánh, cho một nhúm trà khô vào giữa lòng hoa, rồi khép cánh lại và buộc nhẹ bằng sợi lạt. Để qua đêm cho trà ngấm hương, sáng hôm sau mới hái bông, lấy trà ra hong khô. Trà làm theo kiểu này thơm nhẹ, hợp để uống trong nhà vài hôm.
Ướp bằng gạo sen
Lối ướp trà sen cầu kỳ hơn dùng gạo sen, tức phần đầu nhị vàng tách ra từ bông. Người làm phải đi hái sen từ tinh mơ, tách gạo ngay trong ngày, rồi xếp xen từng lớp trà và gạo sen, ủ kín, sấy nhẹ, lặp lại nhiều lượt. Công phu nằm ở chỗ sen phải tươi và phải tách gạo nhanh, nên trà sen ướp kiểu này được nhiều người Hà Nội coi là thức quà quý dịp lễ Tết.
Hạt sen và ngó sen trong bữa ăn
Ngoài trà, gần như mọi phần của cây sen đều quen thuộc trong bếp Việt. Hạt sen dùng nấu chè, hầm canh hay làm mứt dịp Tết; ngó sen non trộn gỏi hoặc xào; lá sen to được dùng để gói xôi, gói cơm cho thơm. Nếu tự trồng sen trong chậu, phần lớn sẽ chỉ đủ ngắm hoa và ướp ít trà, còn hạt và ngó thì hợp với ao lớn hơn cùng với quangcanhxanh.
Kết: chậu hoa sen đẹp nhất là chậu được đặt đúng chỗ
Trồng hoa sen không khó như nhiều người nghĩ, nhưng sen không tha thứ cho chỗ thiếu nắng và đất sai. Chọn chậu kín, dùng bùn nặng, đặt nơi nắng nhất trong nhà, kiên nhẫn qua mùa lạnh, thì sang hè thường sẽ có bông. Còn ý nghĩa của sen, dù hiểu theo đạo Phật hay theo ca dao, có lẽ đẹp nhất khi bạn tự ngồi bên chậu sen của mình vào một buổi sáng sớm, lúc hoa vừa hé.
