Sân vườn phong cách Á Đông thường bị hiểu gọn lại thành vườn Nhật, rồi người làm đi mua ít đá, rải sỏi trắng, đặt một cây tùng và coi như xong. Thực tế đây là một họ phong cách rộng hơn nhiều, mang ảnh hưởng của Trung Hoa, Nhật, Việt và Hàn, mỗi nhánh xử lý đá, nước và cây theo cách riêng. Bài này mô tả những đặc trưng chung dễ nhận ra, chỉ chỗ khác nhau giữa các nhánh ở mức phổ biến, và nói thẳng phần công tỉa cùng chi phí khi làm ở khí hậu Việt Nam.
Sân vườn phong cách Á Đông là gì: rộng hơn vườn Nhật
Nếu phải trả lời gọn: đây là cách làm vườn lấy thiên nhiên làm hình mẫu chứ không lấy hình học làm hình mẫu. Vườn không phô ra hết một lần mà chia thành nhiều khung nhìn, người đi trong vườn được dẫn dắt qua từng đoạn. Đá và nước là bộ xương của bố cục, cây là phần da thịt phủ lên bộ xương đó.
Khác biệt lớn nhất so với các phong cách phương Tây là quan hệ giữa vườn và nhà. Trong sân vườn phong cách Á Đông, hiên nhà, khung cửa và mái che là một phần của vườn chứ không phải ranh giới. Bạn thiết kế cả cái mà người ngồi trong nhà nhìn ra, không chỉ cái người đứng ngoài sân thấy.
Bốn nhánh ảnh hưởng và chỗ khác nhau
Bạn đọc quan tâm có thể xem thêm chậu tự tưới cho người bận rộn hoặc sân vườn phong cách Bali để bổ sung thông tin.
Ở mức phổ biến, nhánh Trung Hoa nghiêng về non bộ và hồ nước lớn hơn, có hành lang, cầu, cửa sổ trổ hình để trổ khung nhìn, và không ngại màu hoa. Nhánh Nhật tiết chế hơn, ít màu hơn, chú trọng rêu, sỏi và thế cây được tỉa rất kỹ. Đây là nhánh đã có bài riêng nên ở đây chỉ nhắc một câu.
Nhánh Việt gần với vườn nhà truyền thống: cây ăn trái xen cây cảnh, hàng rào cây, chum nước, giếng, gạch nung và mái ngói, ít bày đá thành thế. Nhánh Hàn ở mức được biết rộng rãi thì thiên về sự mộc mạc, tận dụng địa hình sẵn có và can thiệp nhẹ. Vườn khô rải sỏi kiểu thiền cũng thuộc họ này nhưng là một lát cắt riêng, đã có bài khác nói kỹ.
Đặc trưng chung của cả họ phong cách
Bốn nhánh dùng chung vài nguyên tắc dễ kiểm: bố cục bất đối xứng, số lượng lẻ, không trồng cây thành cặp đối diện. Đường đi uốn khúc và hẹp lại vài đoạn để bước chân chậm xuống. Vật liệu để thô: đá không mài bóng, gỗ mộc, gạch nung, sỏi cuội.
Đá, nước và cây có dáng: ba thứ làm nên hồn vườn
Đá đặt sai là lỗi hay gặp nhất. Đá phải chôn một phần xuống đất để trông như nó vốn nằm ở đó; hòn đặt hẳn trên mặt luôn giống đá mới mua. Chọn một hòn chủ, vài hòn phụ cùng chất cùng màu, đừng trộn nhiều loại trong một cụm.
Nước không cần phải là hồ lớn. Một chum nước có bèo, một máng đá có nước rỉ, một hồ nhỏ thả súng đều đủ. Nếu có mặt nước, nhớ hai việc: nhà có trẻ nhỏ phải tính nắp che hoặc rào chắn và có người trông, và nước phải có dòng chảy hoặc lọc vì nước đọng là chỗ muỗi sinh sản. Bơm và đèn ngoài trời thì để người có chuyên môn đấu nối, thiết bị đúng cấp chống nước và có chống giật.
Cây có dáng và ý nghĩa gắn với chúng
Cây ở đây được chọn vì dáng thân, hướng cành và độ thưa của tán, không vì hoa nhiều. Mỗi cây tính tới ba mặt: hình nhìn từ hiên, bóng đổ lên tường, và khoảng trống nó chừa ra. Ý nghĩa dưới đây là quan niệm văn hóa lưu truyền, không phải công dụng kiểm chứng được.
Trong quan niệm phổ biến, tùng la hán và các loài tùng gắn với sự bền bỉ, sống lâu. Tre và trúc gắn với khí tiết và sự ngay thẳng, cũng vì thân thẳng và đốt rõ. Sen và súng gắn với sự thanh khiết. Mai chiếu thủy được ưa vì lá nhỏ, hoa trắng thơm và chịu được tay tỉa.
Cổng, mái che và khung nhìn
Chi tiết kiến trúc là thứ làm người ta nhận ra ngay một sân vườn phong cách Á Đông: cổng gỗ có mái nhỏ, đoạn mái ngói che lối, tường thấp trổ ô, đèn đá cạnh đường đi. Đặt vừa đủ thì có chất, đặt nhiều thì thành sân trưng bày đồ.
Áp dụng vào nhà Việt: chỗ dễ và chỗ đắt
Sân vườn phong cách Á Đông hòa với nhà Việt dễ hơn phần lớn phong cách nhập khẩu khác. Nhà có mái ngói, cửa gỗ, gạch nung, giếng trời hay hiên rộng gần như đã có sẵn phần khung. Cải tạo thường chỉ là dọn bớt, chỉnh lối đi, thêm một cụm đá và vài cây có dáng.
Cái không hòa được là cây ôn đới. Phong, anh đào, thông ôn đới, rêu phủ nền kiểu vườn Nhật đều rất khó sống ở miền Nam nóng ẩm mưa nhiều; rêu gặp nắng trưa là cháy trong vài ngày. Thay bằng cây bản địa hoặc cây đã quen khí hậu thì tinh thần vẫn giữ được.
| Nhánh | Nhận diện chính | Cây gợi ý sống được ở Việt Nam |
|---|---|---|
| Trung Hoa | Non bộ, hồ nước, hành lang, cửa trổ khung nhìn | Tùng la hán, tre mỡ, sen hoặc súng trong hồ |
| Nhật | Tiết chế, ít màu, cây tỉa kỹ, sỏi và rêu | Tùng la hán, mai chiếu thủy, cỏ lá gừng thay rêu |
| Việt | Cây ăn trái xen cây cảnh, chum nước, gạch ngói | Lộc vừng, trúc quân tử, chuối, cây ăn trái sẵn có |
| Hàn | Mộc mạc, giữ địa hình cũ, can thiệp nhẹ | Trúc, dương xỉ dưới bóng, cỏ nền |
Bảng trên chỉ để định hướng. Quyết định vẫn là điều kiện thật của chỗ đặt: nắng trực tiếp mấy giờ một ngày, trồng đất hay chậu, thoát nước ra sao. Tùng và mai chiếu thủy cần nhiều nắng, đặt vào góc tối là rụng lá dần rồi chết; dương xỉ và cây lá bản chỉ nên để ở bóng bán phần. Một nội dung khác bạn có thể quan tâm là giá thuê cây cảnh theo tháng.
Tre, trúc và cây họ ficus: hai cái bẫy kết cấu
Tre và trúc lan bằng thân ngầm, thả tự do thì vài năm sau bò sang đất bên cạnh; muốn dùng thì trồng trong bồn có đáy hoặc chôn tấm chắn quanh gốc. Sanh, si, gừa tạo dáng đẹp và dễ sống, nhưng rễ khỏe tới mức nứt được thành bồn và nền gạch, nên giữ khoảng cách với tường và móng.
Chi phí và công tỉa: nói thẳng
Sân vườn phong cách Á Đông nằm ở nhóm tốn kém, vì tiền không nằm ở số lượng cây mà ở đá và ở tuổi cây. Một cây đã tạo dáng nhiều năm có thể đắt gấp nhiều lần cây cùng loài cùng chiều cao chưa tạo dáng, chưa kể tiền vận chuyển và cẩu. Đá khối lớn cũng vậy, giá phụ thuộc loại đá và công đưa vào công trình.
Con đường rẻ hơn là mua cây nhỏ chưa tạo dáng rồi tự tỉa dần, đổi tiền lấy thời gian. Giá thay đổi theo thời điểm và vật liệu, nên số cụ thể chỉ nên lấy sau khảo sát mặt bằng thật, và nhớ tính cả bảo dưỡng hằng năm.
Công tỉa là điểm nhiều người vỡ mộng. Vườn này đẹp nhờ hình cây được giữ đúng, mà cây nhiệt đới lớn nhanh nên mỗi năm cần vài lần tỉa tạo hình, cộng việc nhặt lá và rửa đá cho khỏi bẩn. Bỏ tỉa một năm là dáng cây phá, sửa lại mất nhiều năm; cành lớn và việc trên cao thì thuê người có nghề.
Sân vườn phong cách Á Đông không phù hợp với ai
Không phù hợp với người muốn vườn ít công chăm và để tự nhiên hóa. Cũng không phù hợp với nhà có trẻ con cần bãi cỏ chạy nhảy, vì bố cục nhiều đá và lối hẹp không dành cho việc đó. Sân thượng và ban công phải cân nhắc tải trọng trước, vì đá và đất ướt nặng hơn nhiều so với hình dung, và chống thấm xong mới được đổ đất.
Vài câu hỏi hay gặp
Sân hai ba mét vuông làm được không? Được, chỉ cần một khung nhìn từ trong nhà ra: một cụm đá, một cây, một chum nước.
Có bắt buộc dùng sỏi trắng không? Không, sỏi trắng chói dưới nắng miền Nam và bẩn nhanh; cỏ nền hoặc sỏi cuội sẫm dễ chịu hơn.
Trồng cây ăn trái có phá phong cách không? Không, nhánh vườn Việt vốn làm vậy; nếu định ăn thì để ý nguồn đất, nguồn nước và rửa kỹ cùng với Quang Cảnh Xanh.
Kết luận
Sân vườn phong cách Á Đông không phải một bộ vật liệu để mua đủ, mà là cách sắp đá, nước và cây sao cho vườn hé ra từng phần theo bước chân. Bắt đầu bằng việc đo điều kiện chỗ mình có, rồi chọn cây sống được ở đó và chấp nhận trước phần công tỉa hằng năm. Làm ngược lại là mua cây theo ảnh, và cây sẽ chết trước khi bạn kịp thấy vườn thành hình.
