Sân vườn phong cách Nhật Bản là kiểu vườn nhiều người muốn làm nhất sau khi xem ảnh, và cũng là kiểu xuống cấp nhanh nhất sau khi làm xong. Lý do thường không nằm ở tay nghề thi công. Một phần bảng cây kinh điển của vườn Nhật là cây ôn đới, đưa vào khí hậu nóng ẩm phía Nam thì yếu dần rồi chết. Mảng rêu xanh mượt trong ảnh cũng cần bóng và độ ẩm ổn định, thứ mà nắng trưa và mưa xối mùa mưa phá vỡ rất nhanh.
Sân vườn phong cách Nhật Bản nhận diện bằng bố cục, không bằng danh sách cây
Điều làm nên phong cách này là cách sắp đặt, không phải việc bạn có đúng loài cây Nhật hay không. Tinh thần của nó là gợi lại một mảnh thiên nhiên thu nhỏ: ngọn núi, con suối, sườn đồi phủ cây, tất cả rút lại trong vài chục mét vuông. Người xem không cần hiểu điển tích vẫn cảm được sự tĩnh. Cần nói ngay để tránh nhầm: vườn khô rải sỏi gắn với thiền là một nhánh riêng, có bài riêng, không phải toàn bộ phong cách Nhật.
Bố cục bất đối xứng và khoảng trống có chủ đích
Bạn đọc quan tâm có thể xem thêm đài phun nước sân vườn hoặc lịch chăm sóc sân vườn theo mùa để bổ sung thông tin.
Vườn Nhật gần như không bao giờ chia đôi cân xứng. Cây, đá, đèn được đặt lệch tâm, theo nhóm số lẻ, cao thấp khác nhau để mắt phải di chuyển chứ không đọc hết trong một cái nhìn. Khoảng trống là một thành phần thật sự, không phải chỗ chưa kịp trồng. Người mới làm thường lấp kín mọi ô đất vì thấy trống thì sốt ruột, và đó là cách nhanh nhất để mất phong cách.
Đá và nước quan trọng không kém cây
Trong nhiều khu vườn Nhật, tảng đá là nhân vật chính còn cây chỉ làm nền. Đá được chọn theo thớ và dáng, đặt chìm một phần xuống đất như thể đã nằm đó từ lâu, không kê lên mặt đất như đồ trang trí. Nước thì thường ở dạng nhỏ và tĩnh: một chậu đá đựng nước, một dòng chảy mảnh, một vũng nông có đá chặn.
Nếu làm hạng mục nước, nhà có trẻ nhỏ nên tính rào chắn hoặc nắp che và vẫn phải giám sát, vì hồ nông cũng có rủi ro. Nước đứng yên hoàn toàn là chỗ muỗi sinh sản, nên cần một dòng chảy nhẹ hoặc lọc tuần hoàn.
Rêu, cây lá kim, đèn đá và lối đi bằng đá bước
Bốn thứ này là dấu hiệu nhận diện rõ nhất. Rêu phủ chân đá và gốc cây tạo cảm giác thời gian; cây lá kim cho dáng tán tầng; đèn đá đặt ở khúc quanh hoặc cạnh mặt nước; lối đi là những phiến đá rời đặt cách nhau, buộc người ta bước chậm.
Lối đá bước nên đặt ngang bề rộng một bước chân thoải mái và có mặt phẳng, không chọn đá mặt lồi hoặc đá nhẵn dễ trượt khi ướt. Đèn đá dùng nến thì không cần điện; nếu đấu đèn điện ngoài trời, việc đấu nối phải do người có chuyên môn làm, thiết bị đúng cấp chống nước và có chống giật, không đấu tạm rồi bọc băng keo.
Áp dụng sân vườn phong cách Nhật Bản vào khí hậu Việt là phần khó nhất
Đây là chỗ quyết định vườn sống hay chết, và cũng là chỗ hầu hết bài viết bỏ qua. Nguyên tắc xuyên suốt vẫn là chọn cây theo điều kiện chỗ đặt, không theo cây mình thích trong ảnh.
Cây ôn đới: đừng cố
Phong lá đỏ Nhật, đỗ quyên Nhật, các loài thông ôn đới đều cần mùa lạnh và biên độ nhiệt ngày đêm mà vùng đồng bằng phía Nam không có. Cây mới mua trông rất đẹp vì đã được nuôi ở nơi mát, nhưng sau vài tháng ở nắng trực tiếp và đêm nóng thì lá cháy mép, rụng dần, không ra đợt lá mới. Vùng cao nguyên mát như Đà Lạt dễ hơn nhiều; ở phía Nam thì coi như không khả thi trồng ngoài trời lâu dài.
Rêu: thứ khó giữ nhất
Rêu cần bóng gần như cả ngày, độ ẩm không khí cao và mặt đất không bị xối. Nắng gắt vài giờ là mảng rêu vàng rồi bong; mưa lớn thì rửa trôi cả lớp. Ở sân nhiều nắng, thay mảng rêu bằng đá cuội cùng cỡ, cát đá mịn hoặc cỏ nhung nhật cắt thấp sẽ giữ được kết cấu mịn mà không phải chống chọi vô ích. Chỗ bóng bán phần và ẩm ổn định như hông nhà, giếng trời, chân tường bắc thì rêu tự bám được, và ở đó nên để nó lan tự nhiên.
Cây thay thế giữ được tinh thần
Điều cần giữ là hình thái: cây lá nhỏ tán thưa, thấy được cành, chịu tỉa dáng nhiều lần trong năm. Việt Nam có sẵn nhóm này và chúng chịu nóng ẩm tốt hơn nhiều.
| Đặc trưng vườn Nhật | Cây hoặc vật liệu gốc | Thay thế dễ sống ở Việt Nam | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Cây dáng chính, tán tầng | Thông, tùng ôn đới | Tùng la hán, tùng cối | Lớn chậm, cần cắt tỉa định hình đều |
| Cây lá nhỏ tán thưa | Phong lá đỏ | Mai chiếu thủy, nguyệt quế | Chịu tỉa mạnh, giữ dáng tốt |
| Bụi tròn cắt khối | Đỗ quyên Nhật | Trang ta cắt vòm, cẩm tú mai | Cần nắng để dày tán |
| Mảng nền mịn | Rêu | Cỏ nhung nhật, đá cuội, sỏi mịn | Rêu chỉ giữ được ở chỗ bóng ẩm |
| Vách tre, hàng che | Tre Nhật | Trúc quân tử, tre vàng sọc | Chọn loại bụi, chặn rễ lan |
| Cây chỗ ẩm, chân đá | Dương xỉ ôn đới | Dương xỉ thường, dương xỉ tổ chim | Cần bóng, không chịu nắng trưa |
| Mép nước | Cây thủy sinh ôn đới | Thủy trúc | Cần tỉa thân già thường xuyên |
Bảng trên là hướng đối chiếu, không phải công thức bắt buộc. Cây họ ficus như sanh, si, gừa cũng cho dáng rất hợp và cực dễ sống, nhưng rễ khỏe và có thể đẩy nứt bồn xây, nền lối đi, nên đặt xa kết cấu hoặc trồng trong bồn có chặn rễ. Mời bạn xem thêm nội dung về đèn trang trí sân vườn.
Phần hạ tầng vẫn quan trọng hơn cây. Thoát nước phải làm trước: đất pha thêm vật liệu thô cho tơi thoáng, có hướng dốc và điểm thu nước, vì mùa mưa phía Nam đủ sức làm úng rễ những cây chịu nóng giỏi nhất. Vườn trên sân thượng hoặc ban công thì phải kiểm tra tải trọng sàn và chống thấm xong mới đổ đất, kể cả khi chỉ định đặt vài tảng đá.
Công bảo dưỡng: đây là phong cách tốn công nhất
Nói thẳng để bạn quyết định trước khi làm. Vẻ tĩnh của vườn Nhật là kết quả của việc tỉa liên tục, không phải của việc để tự nhiên. Bỏ ba tháng không ai chăm là cây vống lên phá dáng, cỏ chen vào mảng nền, đá bị lá phủ, và bạn mất đúng thứ đã trả tiền để có.
Việc phải làm đều tay
Tỉa tạo dáng nhắc lại nhiều lần mỗi năm, mỗi lần cắt ít; cây trong khí hậu nóng ẩm đi lá nhanh nên chu kỳ này dày hơn ở nước gốc. Ngoài ra còn nhặt lá rụng trên mặt đá và trong nước, dặm mảng nền, rửa rêu bám sai chỗ trên lối đi cho khỏi trượt, kiểm tra bơm và lọc. Cành lớn trên cao thì nên thuê người có chuyên môn và thiết bị, không tự leo trèo.
Phong cách này không phù hợp với ai
Nếu bạn đi công tác liên tục, không thuê được người bảo dưỡng định kỳ, hoặc muốn một khu vườn ít công chăm để cuối tuần chỉ ngồi nhìn, thì đây là lựa chọn sai. Sân có trẻ nhỏ chạy nhảy cũng khó giữ mảng nền mịn và lối đá bước rời. Trong hai trường hợp đó, lấy tinh thần thôi là đủ: bố cục lệch, vài tảng đá tốt, cây lá nhỏ dễ sống, còn lại rải sỏi.
Ba câu hỏi hay gặp
Vườn Nhật cần diện tích bao nhiêu? Một góc hai đến ba mét vuông cạnh cửa sổ vẫn làm được, thậm chí dễ giữ hơn sân lớn vì công tỉa ít.
Có nên mua cây đã tạo dáng sẵn? Nên, nếu bạn kiểm tra được cây đang sống ở điều kiện tương tự nhà mình; cây nuôi trong nhà lưới mát đưa ra nắng gắt thường sốc.
Chi phí nằm ở đâu? Phần lớn ở đá, đất và thoát nước, không phải ở cây, nên khoảng giá dao động rất rộng và cần khảo sát thực tế mới có con số đúng cùng quangcanhxanh.vn.
Kết luận
Làm sân vườn phong cách Nhật Bản ở Việt Nam là bài toán giữ bố cục và bỏ bảng cây gốc. Giữ sự bất đối xứng, giữ khoảng trống, giữ đá và nước làm nhân vật chính, rồi thay cây ôn đới bằng cây lá nhỏ chịu nóng ẩm và thay rêu bằng mảng nền phù hợp với lượng nắng thật ở sân bạn. Quan trọng không kém: tính trước công tỉa hàng tháng và người sẽ làm việc đó. Một khu vườn Nhật đúng chuẩn ảnh mà không ai chăm sẽ xấu nhanh hơn một khu vườn giản dị được cắt tỉa đều tay.
